Sách giáo khoa Việt Nam qua các thời kỳ: từ Tam tự kinh đến sách 2018

Sách giáo khoa ở Việt Nam đã đi một chặng dài: từ những cuốn sách chữ Hán như Tam tự kinh mà học trò cả nước đọc giống nhau hàng trăm năm, đến bộ Quốc văn giáo khoa thư bằng chữ Quốc ngữ đầu thế kỷ 20, rồi tới các bộ sách theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 mà bạn đang học. Mỗi lần sách đổi là một lần người lớn trả lời lại câu hỏi: trẻ em cần học gì, học thế nào.

Dòng thời gian sách học của học trò Việt

Thời kỳ	Sách học tiêu biểu	Viết bằng chữ gì	Điểm đáng nhớ
Nhiều thế kỷ đến đầu thế kỷ 20	Tam tự kinh, Thiên tự văn, Tam thiên tự, rồi Tứ thư, Ngũ kinh	Chữ Hán (có sách kèm nghĩa chữ Nôm)	Không có tranh, học thuộc lòng, ai cũng học cùng một bộ sách kinh điển
1907	Sách của trường Đông Kinh Nghĩa Thục như Quốc dân độc bản	Chữ Hán và chữ Quốc ngữ	Có bài về lịch sử, địa lý nước nhà và kiến thức mới
Những năm 1920–1930	Quốc văn giáo khoa thư, Luân lý giáo khoa thư	Chữ Quốc ngữ	Bài đọc ngắn, có tranh, chuyện trong nhà ngoài làng
Từ giữa thế kỷ 20	Sách tiếng Việt cho mọi môn ở mọi cấp	Chữ Quốc ngữ	Toán, khoa học ở bậc cao cũng học bằng tiếng Việt
Đầu những năm 2000	Bộ sách theo chương trình đổi mới	Chữ Quốc ngữ	Nhiều tranh màu, chú ý hoạt động của học sinh
Từ năm học 2020–2021	Sách theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018	Chữ Quốc ngữ	Một chương trình, nhiều bộ sách; chú trọng năng lực, phẩm chất

Thời sách chữ Hán: cả nước học chung vài cuốn

Trong nhiều thế kỷ, trẻ em đi học chữ ở làng đều bắt đầu bằng những sách vỡ lòng như Tam tự kinh, rồi học dần lên tới Tứ thư, Ngũ kinh. Đây không phải sách giáo khoa theo nghĩa bây giờ: không chia bài theo tuần, không có câu hỏi cuối bài, không có tranh. Thầy chọn đoạn, giảng, trò thuộc lòng.

Ưu điểm là người học cả nước có chung một nền tảng, đọc cùng những câu văn. Nhược điểm là nội dung gần như không đổi qua hàng trăm năm, ít có kiến thức về tự nhiên, về đất nước mình, và gần như không có gì về toán học, khoa học.

Đông Kinh Nghĩa Thục: những cuốn sách "mở mắt"

Năm 1907, một nhóm nhà nho có tư tưởng mới mở trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội. Trường dạy miễn phí, dạy cả chữ Quốc ngữ, chữ Hán, chữ Pháp, và tự biên soạn sách. Cuốn Quốc dân độc bản (sách đọc cho người dân trong nước) là một ví dụ: nó giới thiệu kiến thức mới về khoa học, kinh tế, cách làm người dân của một đất nước.

Trường chỉ hoạt động chưa đầy một năm thì bị chính quyền thuộc địa đóng cửa, nhiều sách bị cấm. Nhưng ý tưởng "sách học phải dạy điều mới, điều có ích, bằng chữ dễ học" đã gieo xuống và ảnh hưởng tới những người soạn sách sau này.

Quốc văn giáo khoa thư: cuốn sách nhiều thế hệ còn nhớ

Khoảng những năm 1920–1930, trong hệ thống trường Pháp – Việt, có một bộ sách đọc cho học sinh tiểu học được dùng rất rộng rãi: Quốc văn giáo khoa thư. Nhóm soạn giả gồm Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc, Đặng Đình Phúc và Đỗ Thận. Cùng nhóm này soạn thêm Luân lý giáo khoa thư về cách cư xử.

Sách dành cho các lớp đầu tiểu học (thời đó gọi là lớp Đồng ấu, lớp Dự bị, lớp Sơ đẳng). Mỗi bài ngắn, có tranh minh hoạ nét đen trắng, kể những chuyện rất gần với trẻ em: đi học, giúp mẹ, chơi với em, quý trọng thầy, giữ gìn sách vở, thương người nghèo. Lời văn giản dị, nhiều bài có câu tóm tắt để học thuộc.

Nhiều người lớn tuổi ngày nay vẫn nhớ những bài đọc trong bộ sách này. Bộ sách đã được in lại nhiều lần như một tư liệu văn hoá. Khi đọc lại, ta cũng thấy rõ nó mang dấu ấn thời đại: có những quan niệm về gia đình, về con trai con gái mà ngày nay đã thay đổi.

Từ giữa thế kỷ 20 đến đầu thế kỷ 21

Một thay đổi rất lớn từ giữa thế kỷ 20 là tiếng Việt trở thành ngôn ngữ dạy học ở mọi cấp, kể cả đại học. Trước đó, nhiều môn ở bậc cao học bằng tiếng Pháp. Muốn dạy toán, vật lý, hoá học, sinh học bằng tiếng Việt, các nhà giáo phải làm một việc khổng lồ: đặt và thống nhất hàng nghìn thuật ngữ khoa học bằng tiếng Việt, rồi viết sách theo những thuật ngữ đó. Những từ bạn dùng hằng ngày như "phân số", "tam giác", "tế bào", "quang hợp" là kết quả của công việc ấy.

Qua nhiều lần đổi mới chương trình, sách giáo khoa dày thêm tranh màu, ảnh chụp, sơ đồ. Đầu những năm 2000, một bộ sách theo chương trình đổi mới được đưa vào dần từ lớp 1 và lớp 6, chú ý hơn tới hoạt động của học sinh thay vì chỉ để thầy giảng.

Chương trình 2018: một chương trình, nhiều bộ sách

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành bằng Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT. Sách mới được đưa vào theo lộ trình mỗi năm vài khối lớp:

1. Năm học 2020–2021: lớp 1.
2. Năm học 2021–2022: lớp 2 và lớp 6.
3. Năm học 2022–2023: lớp 3, lớp 7 và lớp 10.
4. Năm học 2023–2024: lớp 4, lớp 8 và lớp 11.
5. Năm học 2024–2025: lớp 5, lớp 9 và lớp 12.

Điểm mới đáng chú ý là chủ trương "một chương trình, nhiều bộ sách": chương trình quy định học sinh cần đạt được gì, còn nhiều nhóm tác giả có thể viết các bộ sách khác nhau để đạt mục tiêu đó. Vì vậy mấy năm gần đây, học sinh ở hai trường khác nhau có thể học cùng một bài nhưng trong hai cuốn sách khác nhau. Quy định về việc chọn và cung cấp sách giáo khoa vẫn đang được điều chỉnh; năm 2025, Nhà nước đã có chủ trương tiến tới một bộ sách giáo khoa thống nhất trên cả nước. Phụ huynh nên hỏi nhà trường để biết con đang dùng bộ sách nào.

Sách theo chương trình 2018 có nhiều phần "hoạt động", "luyện tập", "vận dụng", và các môn mới hoặc đổi tên như Hoạt động trải nghiệm, Tin học và Công nghệ. Mục tiêu là học sinh biết dùng kiến thức vào việc thật, chứ không chỉ nhớ.

Thử làm: bảo tàng sách giáo khoa của gia đình

Sách giáo khoa là một trong những thứ ghi lại rõ nhất tuổi thơ của mỗi thế hệ. Bạn có thể tự làm một "bảo tàng" nhỏ ở nhà.

1. Sưu tầm: hỏi bố mẹ, ông bà, cô chú xem còn giữ cuốn sách giáo khoa cũ nào không. Nếu không có, nhờ thầy cô thư viện trường xem kho có sách cũ không.
2. Đặt cạnh nhau: chọn một cuốn sách cũ và cuốn sách cùng môn, cùng lớp của bạn bây giờ.
3. So sánh theo năm điểm: khổ sách và độ dày; màu sắc, tranh ảnh; độ dài một bài; có câu hỏi, hoạt động không; nội dung nói về những chuyện gì.
4. Ghi một bảng hai cột "sách của (tên người thân)" và "sách của em", mỗi điểm một dòng.
5. Phỏng vấn: hỏi người chủ cuốn sách cũ nhớ nhất bài nào, vì sao.

Nhớ giữ gìn sách cũ cẩn thận: không gập mạnh gáy, không để gần nước, lật trang nhẹ tay. Với nhiều gia đình, đó là kỷ vật không mua lại được.

Câu hỏi thường gặp

Quốc văn giáo khoa thư là sách gì?

Quốc văn giáo khoa thư là bộ sách đọc cho các lớp đầu tiểu học trong hệ thống trường Pháp – Việt, khoảng những năm 1920–1930. Sách do Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc, Đặng Đình Phúc và Đỗ Thận soạn, gồm những bài đọc ngắn có tranh về đời sống trẻ em.

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 áp dụng từ năm nào?

Chương trình bắt đầu áp dụng với lớp 1 từ năm học 2020–2021, sau đó mỗi năm thêm vài khối lớp. Đến năm học 2024–2025 thì đủ tất cả các lớp từ 1 đến 12.

"Một chương trình, nhiều bộ sách" nghĩa là gì?

Nghĩa là Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành một chương trình chung, còn nhiều nhóm tác giả có thể biên soạn các bộ sách khác nhau theo chương trình đó. Quy định về việc chọn sách có thể thay đổi, phụ huynh nên hỏi nhà trường để biết chi tiết.

Sách giáo khoa đầu tiên bằng chữ Quốc ngữ là sách nào?

Rất khó chỉ ra đúng một cuốn "đầu tiên", vì từ cuối thế kỷ 19 đã có nhiều sách học chữ Quốc ngữ được in ở Sài Gòn và Hà Nội. Đầu thế kỷ 20, sách của trường Đông Kinh Nghĩa Thục và sau đó bộ Quốc văn giáo khoa thư là những bộ sách được nhắc tới nhiều nhất.

Ngày xưa học trò học sách gì?

Trước đầu thế kỷ 20, học trò học chữ Hán qua các sách vỡ lòng như Tam tự kinh, Thiên tự văn, Tam thiên tự, rồi học lên Tứ thư, Ngũ kinh của Nho giáo. Sách không có tranh, không chia bài theo tuần như sách giáo khoa bây giờ.