Thầy Chu Văn An dạy học ở đâu, dạy gì: sử ghi và truyền thuyết

Chu Văn An (1292–1370) là một nhà giáo thời Trần, nổi tiếng vì dạy giỏi, sống thẳng thắn và dám nói thật với nhà vua. Ông mở trường ở làng, được mời làm thầy dạy ở Quốc Tử Giám và dạy cả thái tử, sau đó từ quan về núi tiếp tục dạy học. Sau khi ông mất, triều đình cho thờ ông ở Văn Miếu – vinh dự rất hiếm với một người Việt.

Bài này kể lại những gì sử sách ghi về ông, tách riêng những chuyện chỉ là truyền thuyết, và thử trả lời câu hỏi: một người thầy sống cách đây gần bảy trăm năm có gì để học sinh hôm nay học theo?

Những mốc chính trong cuộc đời

Năm / giai đoạn	Việc chính
1292	Sinh ở làng Quang Liệt, vùng Thanh Đàm – nay thuộc khu vực Thanh Trì, Hà Nội.
Thời trẻ	Học giỏi, đỗ đạt nhưng không ra làm quan, về mở trường dạy học ở Huỳnh Cung, gần sông Tô Lịch.
Thời vua Trần Minh Tông	Được mời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám (có thể hình dung gần như phó hiệu trưởng), dạy thái tử.
Thời vua Trần Dụ Tông	Dâng "Thất trảm sớ" xin chém bảy kẻ nịnh thần. Vua không nghe, ông từ quan.
Những năm cuối đời	Sống ở núi Phượng Hoàng, vùng Chí Linh (xứ Đông), tiếp tục dạy học, viết sách, làm thơ.
1370	Mất. Vua Trần Nghệ Tông ban tên thụy là Văn Trinh và cho thờ ở Văn Miếu.

Ngôi trường làng Huỳnh Cung

Trước khi làm thầy ở kinh đô, Chu Văn An đã là thầy giáo ở làng. Ngôi trường của ông ở Huỳnh Cung thu hút học trò từ nhiều nơi. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, trong số học trò của ông có những người về sau làm quan rất cao như Phạm Sư Mạnh và Lê Quát.

Bộ sử ghi một chi tiết đáng nhớ: dù học trò đã làm đến chức lớn, khi về thăm thầy vẫn giữ đúng lễ của người học trò, chỉ được nói chuyện vài câu rồi lui. Nếu học trò làm điều gì không phải, ông nghiêm khắc trách mắng, có khi không cho vào nhà. Với ông, làm quan to không có nghĩa là thôi làm học trò của thầy, và cũng không được miễn phải sống đúng.

Ta không biết chính xác ông dạy theo thời khoá biểu thế nào. Nhưng như các thầy đồ thời ấy, nội dung chủ yếu là kinh sách Nho giáo: Tứ thư, Ngũ kinh, cách làm văn, và đạo làm người. Ông còn viết một cuốn sách tóm lược ý chính của bộ Tứ thư để học trò dễ học, gọi là Tứ thư thuyết ước. Rất tiếc cuốn sách này đã thất lạc.

Làm thầy ở Quốc Tử Giám

Tiếng tốt của ông đến tai vua Trần Minh Tông. Nhà vua mời ông làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám và giao việc dạy thái tử – người về sau lên ngôi là vua Trần Hiến Tông. Đây là lúc một thầy giáo làng trở thành thầy giáo của trường học cao nhất nước.

Chi tiết này cho thấy thời Trần, việc học ở Quốc Tử Giám đã khá quy củ, và nhà vua coi trọng việc chọn thầy giỏi cho con mình. Nó cũng cho thấy Chu Văn An không phải chỉ nổi tiếng nhờ một lần dâng sớ, mà trước hết nhờ nhiều năm dạy học đến nơi đến chốn.

Thất trảm sớ: một lá thư dám nói thật

Đến thời vua Trần Dụ Tông, việc triều chính rối ren, nhiều quan lại lộng hành. Chu Văn An viết một tờ sớ (thư gửi vua) xin chém bảy người nịnh thần, gọi là "Thất trảm sớ". Vua không nghe. Ông treo mũ áo từ quan, về sống ở vùng núi Phượng Hoàng, Chí Linh.

Có hai điều cần nói rõ:

• Nội dung tờ sớ không còn. Ta không biết ông viết những câu gì, cũng không biết chắc bảy người bị nêu tên là ai. Những bài viết hay đoạn phim "trích nguyên văn" Thất trảm sớ đều là tưởng tượng.
• Điều đáng học không phải là chuyện "chém". Điều đáng học là một người thầy dám nói điều mình cho là đúng với người có quyền lực lớn nhất, bằng cách đàng hoàng (viết sớ dâng lên), và chấp nhận thiệt thòi cho mình khi không được nghe.

Chuyện có thật và chuyện truyền thuyết

Quanh một người nổi tiếng thường có nhiều câu chuyện được thêm vào qua nhiều đời. Với Chu Văn An cũng vậy.

Chuyện	Mức độ tin cậy
Mở trường ở Huỳnh Cung, có học trò Phạm Sư Mạnh, Lê Quát	Có trong chính sử (Đại Việt sử ký toàn thư).
Làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, dạy thái tử	Có trong chính sử.
Dâng Thất trảm sớ, từ quan về Chí Linh	Có trong chính sử; nội dung sớ không còn.
Được thờ ở Văn Miếu sau khi mất	Có trong chính sử.
Có một học trò là thuồng luồng hoá thành người, làm mưa cứu hạn cho dân rồi bị trời phạt	Truyền thuyết dân gian, được chép trong sách kể chuyện lạ thời sau. Mang ý nghĩa ca ngợi thầy, không phải sự kiện có thật.

Truyện thuồng luồng vẫn đáng đọc như một câu chuyện cổ: người xưa muốn nói rằng thầy giỏi đến mức cả loài vật dưới đầm cũng tìm đến học, và học trò của thầy biết thương dân. Chỉ cần nhớ đó là truyện, không phải sử.

Vì sao ông được gọi là "người thầy của muôn đời"

Ông là một trong số rất ít người Việt được thờ ở Văn Miếu cạnh các bậc hiền triết, và thường được nhắc tới như người đầu tiên có vinh dự ấy. Ngày nay, tầng dưới nhà Thái Học trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám có tượng thờ ông. Ở núi Phượng Hoàng, Chí Linh có khu đền thờ ông, nhiều thầy cô và học sinh đến thăm. Nhiều trường học trên cả nước mang tên Chu Văn An, trong đó có ngôi trường nổi tiếng ở Hà Nội vốn là trường Bưởi xưa.

Từ những gì sử sách ghi, ta thấy ba phẩm chất mà nhiều thế hệ coi là mẫu mực của người thầy:

1. Dạy giỏi và dạy lâu: ông dành gần trọn đời cho việc dạy, ở làng, ở kinh đô rồi ở núi.
2. Nghiêm mà vì trò: sự nghiêm khắc với học trò đã thành đạt cho thấy ông muốn họ sống đúng, không chỉ đỗ cao.
3. Thẳng thắn: dám nói thật với cả nhà vua, rồi chọn rời đi chứ không ở lại làm điều mình thấy sai.

Thử làm: hai việc nhỏ trước ngày 20/11

Viết một lá thư cảm ơn "có chi tiết"

Học trò của Chu Văn An nhớ thầy suốt đời vì những điều cụ thể thầy đã dạy. Bạn hãy viết một lá thư ngắn cho một thầy cô, nhưng thay vì chỉ viết "Em cảm ơn cô đã dạy dỗ em", hãy nêu đúng một việc:

• một lần thầy cô giảng lại cho bạn bài bạn chưa hiểu;
• một câu nói của thầy cô mà bạn còn nhớ;
• một điều bạn làm được bây giờ mà trước đây chưa làm được.

Năm, sáu câu là đủ. Thư càng cụ thể, người nhận càng nhớ lâu.

Phỏng vấn một thầy cô

Xin phép một thầy cô (hoặc ông bà, người thân từng đi dạy) cho bạn hỏi ba câu: Vì sao thầy cô chọn nghề dạy học? Điều gì khó nhất khi dạy? Học trò nào làm thầy cô nhớ nhất, vì sao? Ghi lại câu trả lời và đọc cho cả nhà nghe. Bạn sẽ thấy nghề dạy học hôm nay vẫn có những điều giống thời Chu Văn An: cần kiên nhẫn, cần nghiêm túc và cần thương trò.

Câu hỏi thường gặp

Chu Văn An là ai?

Chu Văn An (1292–1370) là nhà giáo thời Trần. Ông mở trường ở Huỳnh Cung, làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, dạy thái tử, rồi từ quan về Chí Linh dạy học. Sau khi mất ông được thờ ở Văn Miếu.

Thất trảm sớ là gì?

Thất trảm sớ là tờ sớ Chu Văn An dâng vua Trần Dụ Tông, xin chém bảy kẻ nịnh thần. Vua không nghe nên ông từ quan. Nội dung tờ sớ không còn lưu lại đến nay.

Chu Văn An dạy học ở đâu?

Ông dạy ở trường riêng tại Huỳnh Cung (gần sông Tô Lịch, Hà Nội ngày nay), ở Quốc Tử Giám tại kinh đô Thăng Long, và những năm cuối đời ở vùng núi Phượng Hoàng, Chí Linh.

Chuyện học trò của Chu Văn An là thuồng luồng có thật không?

Không. Đây là truyền thuyết dân gian được chép lại trong sách kể chuyện lạ thời sau. Câu chuyện mang ý ca ngợi tài dạy học và lòng thương dân, không phải sự kiện lịch sử.

Đền thờ Chu Văn An ở đâu?

Ông được thờ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội), tại tầng dưới nhà Thái Học. Ngoài ra có khu đền thờ ông ở núi Phượng Hoàng, vùng Chí Linh, nơi ông sống những năm cuối đời, và một số nơi khác ở quê hương ông.