Khoa thi xưa thi gì: theo chân một học trò từ thi Hương đến thi Đình

Ngày xưa, muốn làm quan, học trò phải đi qua ba cấp thi: thi Hương ở các vùng, thi Hội ở kinh đô và thi Đình trong cung vua. Đỗ thi Hương là cử nhân hoặc tú tài, đỗ thi Hội rồi thi Đình mới thành tiến sĩ. Mỗi cấp cách nhau cả năm, và chỉ một phần rất nhỏ người dự thi đi được tới cuối.

Để dễ hình dung, bài này kể theo đường đi của một học trò tưởng tượng tên là Minh, sống vào thế kỷ 19, dưới triều Nguyễn – thời mà sử liệu về khoa cử còn lại nhiều nhất.

Khoa cử bắt đầu từ khi nào

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khoa thi đầu tiên của nước ta mở năm 1075 dưới thời vua Lý Nhân Tông, gọi là khoa thi Minh kinh bác học (chọn người thông kinh sách, học rộng). Người đỗ đầu là Lê Văn Thịnh. Thời Lý, khoa thi chưa đều đặn; nhà nước mở khi cần người.

Sang thời Trần, khoa thi có quy củ hơn. Năm 1396, nhà Trần đặt lệ thi Hương. Đến thời Lê sơ, nhất là dưới vua Lê Thánh Tông ở thế kỷ 15, lệ thi được định rõ: cứ ba năm có một khoa thi Hương, năm sau đó có thi Hội và thi Đình. Lệ này giữ, có thay đổi chi tiết, cho tới khi khoa cử chấm dứt. Khoa thi Hội cuối cùng mở năm 1919 ở Huế.

Bước một: thi Hương ở trường thi của vùng

Minh học chữ ở làng từ năm bảy, tám tuổi, rồi theo học một thầy giỏi trong tỉnh. Đến năm hai mươi, anh đăng ký thi Hương. Thi Hương không tổ chức ở mỗi tỉnh mà ở vài trường thi lớn, mỗi trường cho thí sinh của nhiều tỉnh. Ở miền Bắc, nổi tiếng nhất là trường thi Nam Định và trường thi Hà Nội.

Lều chõng và trường thi

Trường thi là một bãi đất rộng, quây rào tre, chia thành các khu nhỏ gọi là vi. Thí sinh phải tự mang theo:

• Lều: mái che bằng tre, cót để dựng chỗ ngồi giữa bãi.
• Chõng: chiếc giường tre gấp gọn, vừa để ngồi viết vừa để nằm.
• Ống quyển: ống tre đựng giấy làm bài.
• Bút, nghiên, mực và đồ ăn mang theo cho cả ngày.

Quan coi thi ngồi trên những chòi cao, có lính tuần quanh rào để chống gian lận. Nhà thơ Trần Tế Xương, người đã đi thi Hương ở Nam Định nhiều lần, tả cảnh ấy bằng câu thơ còn được học đến bây giờ: "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ, / Ậm ọẹ quan trường miệng thét loa."

Bốn kỳ thi

Thi Hương có bốn kỳ (còn gọi là bốn trường), làm lần lượt. Ai hỏng kỳ trước thì không được thi kỳ sau. Nội dung các kỳ thay đổi theo từng thời, nhưng thường gồm:

Kỳ	Thi gì	Giải thích dễ hiểu
Kỳ 1	Kinh nghĩa	Giải thích ý một câu trong kinh sách Nho giáo.
Kỳ 2	Chiếu, chế, biểu	Viết văn bản hành chính: lời vua ban, lời quan tâu.
Kỳ 3	Thơ, phú	Làm thơ và bài phú theo luật chặt chẽ.
Kỳ 4	Văn sách	Trả lời câu hỏi về lịch sử, cách trị nước, việc đời.

Đỗ đủ bốn kỳ thì được gọi là cử nhân (thời Lê gọi là hương cống). Chỉ đỗ ba kỳ thì là tú tài (thời Lê gọi là sinh đồ). Danh hiệu cử nhân, nhà Nguyễn bắt đầu dùng từ năm 1828. Tú tài không được thi tiếp lên thi Hội, chỉ cử nhân mới được.

Rọc phách: chấm bài không biết tên

Bài thi làm xong được nộp, quan trường cắt rời phần ghi tên thí sinh ra, đánh số, gọi là rọc phách. Người chấm chỉ thấy bài, không biết của ai, để khỏi thiên vị. Bài còn được chấm qua nhiều lượt bởi nhiều quan khác nhau. Một lỗi rất hay khiến người đi thi bị loại là viết phạm húy – dùng đúng chữ trùng với tên vua hoặc tên tổ tiên nhà vua mà lẽ ra phải tránh.

Bước hai: thi Hội ở kinh đô

Minh đỗ cử nhân. Năm sau, anh khăn gói vào kinh đô Huế để thi Hội cùng cử nhân của cả nước. Đường từ miền Bắc vào Huế khi ấy đi bộ, đi thuyền mất nhiều ngày, nhiều người phải nhờ cả họ góp tiền lộ phí.

Thi Hội cũng có nhiều kỳ, đề khó hơn, do bộ Lễ tổ chức. Số người đỗ mỗi khoa thường chỉ vài chục, có khoa chưa tới mười người. Từ năm 1829, nhà Nguyễn đặt thêm bậc phó bảng cho những người bài khá nhưng chưa đủ điểm đỗ chính thức.

Bước ba: thi Đình trong cung vua

Những người đỗ thi Hội được vào thi Đình. Kỳ thi này làm ngay trong sân cung điện, nhà vua ra đề hoặc duyệt đề, thường là một bài văn sách hỏi về cách trị nước. Thi Đình không còn loại nhiều người, mục đích chính là xếp hạng.

Hạng	Gồm những ai
Đệ nhất giáp (tiến sĩ cập đệ)	Ba người cao nhất: trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa – gọi chung là tam khôi.
Đệ nhị giáp (tiến sĩ xuất thân)	Gọi là hoàng giáp.
Đệ tam giáp (đồng tiến sĩ xuất thân)	Số đông nhất trong những người đỗ tiến sĩ.

Có một chi tiết ít người biết: nhà Nguyễn không lấy ai làm trạng nguyên. Vì vậy, học trò thời Nguyễn như Minh dù giỏi đến đâu cũng chỉ đỗ cao nhất là bảng nhãn. Các trạng nguyên trong sử Việt đều thuộc các triều trước, từ Trần đến Lê và Mạc.

Vinh quy bái tổ và cái giá của việc đi thi

Người đỗ tiến sĩ được vua ban áo mũ, dự yến, rồi được đón về làng trong lễ vinh quy bái tổ: cả làng ra đón, có cờ, có kiệu, người đỗ vào lễ ở đình và nhà thờ họ. Từ thời Lê, tên họ còn được khắc lên bia đá ở Văn Miếu.

Nhưng phía sau những ngày vui đó là rất nhiều người không đỗ. Có người đi thi hàng chục năm vẫn hỏng. Theo các nhà nghiên cứu văn học, Trần Tế Xương dự thi Hương tám lần mà chỉ đỗ được tú tài, và ông viết nhiều câu thơ tự giễu mình về chuyện ấy. Việc đi thi còn tốn kém, nhiều gia đình phải bán ruộng nuôi con ăn học. Và gần như không có phụ nữ nào được đi thi – một điều mà ngày nay ta thấy rõ là thiệt thòi lớn.

Thử làm: một buổi "rọc phách" ở lớp

Bạn có thể cùng cả lớp hoặc anh chị em trong nhà thử cách chấm giấu tên của người xưa, để thấy vì sao nó công bằng. Hoạt động này không chấm điểm ai cả.

1. Người lớn hoặc thầy cô ra một câu hỏi kiểu "văn sách", ví dụ: "Nếu được góp ý cho làng, em sẽ làm gì để đường đến trường an toàn hơn?"
2. Mỗi bạn viết câu trả lời khoảng năm câu trên nửa tờ giấy. Ghi tên ở mép trên cùng.
3. Gấp phần có tên lại, dán kín, rồi ghi một con số lên mặt ngoài. Đó là "rọc phách".
4. Trộn các tờ giấy, chia cho các nhóm. Mỗi nhóm đọc và chép ra những ý hay mà nhóm muốn cả lớp nghe.
5. Đọc to các ý hay theo số, không nói tên ai. Cuối cùng có thể mở tên, hoặc giữ kín tuỳ cả lớp quyết.

Sau đó cả lớp thảo luận: khi không biết bài của ai, mình có đọc kỹ hơn không, có công bằng hơn không? Đó chính là lý do người xưa nghĩ ra cách rọc phách từ hàng trăm năm trước.

Câu hỏi thường gặp

Thi Hương, thi Hội, thi Đình là gì?

Đó là ba cấp thi trong khoa cử Nho học. Thi Hương tổ chức ở các trường thi vùng, đỗ thì là cử nhân hoặc tú tài. Thi Hội ở kinh đô dành cho cử nhân, đỗ rồi vào thi Đình trong cung để xếp hạng tiến sĩ.

Cử nhân và tú tài ngày xưa khác nhau thế nào?

Thời Nguyễn, người đỗ đủ bốn kỳ thi Hương là cử nhân, được thi tiếp lên thi Hội. Người chỉ đỗ ba kỳ là tú tài, có danh hiệu nhưng không được thi Hội. Thời Lê gọi hai bậc này là hương cống và sinh đồ.

Khoa thi đầu tiên ở Việt Nam là năm nào?

Năm 1075, dưới thời vua Lý Nhân Tông, gọi là khoa thi Minh kinh bác học. Người đỗ đầu là Lê Văn Thịnh. Khoa thi Hội cuối cùng mở năm 1919 ở Huế.

Lều chõng là gì?

Lều là mái che bằng tre, cót; chõng là chiếc giường tre gấp gọn. Thí sinh thi Hương phải tự mang hai thứ này vào trường thi để dựng chỗ ngồi làm bài ngoài trời. Vì thế người ta hay nói "lều chõng đi thi".

Vì sao nhà Nguyễn không có trạng nguyên?

Nhà Nguyễn không lấy danh hiệu trạng nguyên trong các khoa thi Đình, nên người đỗ cao nhất thời này chỉ tới bảng nhãn. Sử sách thường giải thích đây là lệ riêng của triều Nguyễn; lý do cụ thể đến nay vẫn được các nhà nghiên cứu bàn luận.