Tự học với sách giáo khoa chương trình 2018: đọc một bài mới thế nào

Sách giáo khoa theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được viết để học sinh tự làm nhiều hơn: mỗi bài thường có phần khởi động, phần khám phá kiến thức, phần luyện tập và phần vận dụng vào đời sống. Tự học với loại sách này hiệu quả nhất khi đọc theo đúng các phần đó, làm thử các hoạt động thay vì chỉ đọc khung kiến thức đóng khung, và ghi lại câu hỏi để mang lên lớp. Bài này chỉ cách đọc một bài trong sách mới, cho học sinh lớp 4–9 và phụ huynh muốn kèm con.

Chương trình 2018 và sách giáo khoa mới là gì

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành bằng Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018, và là chương trình đang dùng hiện nay. Chương trình được đưa vào trường dần theo từng lớp, bắt đầu từ lớp 1 năm học 2020–2021; đến năm học 2024–2025 thì đã áp dụng cho tất cả các lớp từ lớp 1 đến lớp 12.

Khác với trước đây, chương trình mới quy định học sinh cần đạt được gì (phẩm chất, năng lực), còn sách giáo khoa là tài liệu để đạt điều đó. Vì vậy trong những năm qua đã có nhiều bộ sách khác nhau cùng được phê duyệt, và mỗi địa phương, mỗi trường lựa chọn bộ sách để dùng. Việc lựa chọn và sử dụng sách giáo khoa có thể thay đổi theo chủ trương mới; học sinh và phụ huynh nên hỏi nhà trường bộ sách lớp mình đang dùng là bộ nào, để mua đúng.

Một vài điểm mới học sinh dễ thấy:

• Ở THCS có môn Khoa học tự nhiên (gộp nội dung vật lí, hoá học, sinh học) và môn Lịch sử và Địa lí.
• Có Hoạt động trải nghiệm (ở THCS là Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp) và các nội dung giáo dục địa phương.
• Ở tiểu học, môn Tin học và Công nghệ bắt đầu từ lớp 3.
• Sách có nhiều hình, nhiều câu hỏi mở, ít khung chữ dài để học thuộc hơn trước.

Cấu trúc một bài học thường gặp

Các bộ sách đặt tên khác nhau, nhưng phần lớn bài học đi theo bốn bước tương tự:

Phần	Tên hay gặp	Mục đích	Khi tự học nên làm gì
1	Mở đầu, Khởi động	Gợi điều đã biết, đặt một câu hỏi	Tự trả lời trước khi đọc tiếp, dù đoán sai
2	Hình thành kiến thức, Khám phá	Dẫn từng bước tới kiến thức mới qua hoạt động, ví dụ	Làm thật các hoạt động, đọc kỹ ví dụ mẫu
3	Luyện tập	Áp dụng kiến thức vào bài tập	Gấp phần kiến thức lại rồi làm
4	Vận dụng	Dùng kiến thức vào tình huống đời sống	Liên hệ với nhà mình, khu mình ở

Nhiều bạn nhảy thẳng tới khung kiến thức đóng màu, học thuộc rồi đi làm bài tập. Cách đó bỏ qua phần mà sách được viết ra để giúp hiểu: các hoạt động dẫn dắt ở phần 2. Kiến thức tự tìm ra qua một hoạt động thường nhớ lâu hơn kiến thức đọc thuộc.

Đọc một bài mới trước khi lên lớp

Đọc trước không có nghĩa là tự học hết bài. Mục tiêu là biết bài sẽ nói về gì và mình vướng ở đâu, để giờ học trên lớp trở thành giờ gỡ vướng. Chỉ cần 10–15 phút:

1. Đọc tên bài và mục tiêu (nhiều sách ghi ở đầu bài "Học xong bài này, em sẽ…").
2. Trả lời câu hỏi khởi động bằng một câu đoán, viết vào nháp.
3. Lướt các tiêu đề nhỏ và hình để biết bài có mấy phần.
4. Đánh dấu một hai chỗ chưa hiểu bằng giấy nhớ dán lề.
5. Không cần làm bài tập ở bước này.

Tự học lại một bài sau khi đã học trên lớp

Đây là lúc dùng sách giáo khoa nhiều nhất. Một trình tự gợi ý:

1. Gấp sách, tự nhớ lại: hôm nay học gì? Viết ba ý vào nháp.
2. Mở sách so lại: ý nào thiếu, ý nào nhớ sai?
3. Đọc lại kỹ các ví dụ mẫu, che lời giải, tự làm lại một ví dụ.
4. Làm phần luyện tập mà không nhìn khung kiến thức. Kẹt mới mở ra xem.
5. Thử một câu vận dụng bằng chuyện thật ở nhà.
6. Ghi câu hỏi còn lại để hỏi thầy cô.

Thử làm: tự học một bài Khoa học tự nhiên bằng đồ trong bếp

Nhiều bài trong sách mới có hoạt động làm được ở nhà với đồ đơn giản. Ví dụ với chủ đề về chất và sự hoà tan (thường gặp ở môn Khoa học lớp 4–5 hoặc Khoa học tự nhiên lớp 6, tuỳ bộ sách), bạn có thể làm:

1. Chuẩn bị ba cốc nước ấm vừa tay (nhờ người lớn pha, không dùng nước sôi), một thìa muối, một thìa đường, một thìa cát hoặc bột gạo.
2. Trước khi đổ, viết dự đoán: chất nào tan, chất nào không?
3. Đổ mỗi thứ vào một cốc, khuấy 30 giây, để yên 2 phút, quan sát.
4. Ghi lại: cốc nào trong, cốc nào đục, cốc nào có lớp lắng dưới đáy.
5. Mở sách đọc phần kiến thức, so với kết quả của mình. Dự đoán chỗ nào đúng, chỗ nào sai?
6. Câu vận dụng: ở nhà mình dùng việc hoà tan ở đâu? (pha nước chanh, ngâm rau với nước muối…)

Không nếm thử những thứ đã pha, và rửa cốc sau khi làm. Làm như vậy, bạn đã đi đủ bốn phần của một bài: khởi động bằng dự đoán, khám phá bằng thí nghiệm, luyện tập bằng ghi chép, vận dụng bằng chuyện trong bếp.

Những tài liệu đi kèm nên dùng thế nào

• Sách bài tập: hữu ích để luyện thêm, nhưng nên làm sau khi đã hiểu bài trong sách giáo khoa.
• Sách tham khảo, sách giải: chỉ mở lời giải sau khi đã tự làm. Đọc lời giải trước thì cảm giác hiểu, nhưng thường không tự làm lại được.
• Video bài giảng trên mạng: có thể giúp khi chưa hiểu, nhưng chọn kênh đúng bộ sách và đúng lớp, xem cùng hoặc được phép của bố mẹ, và xem có mục đích rõ (một phần cụ thể), không xem tràn lan.
• Bộ sách khác với bộ lớp mình dùng: có thể đọc thêm để thấy cách giải thích khác, nhưng bài tập và kiểm tra trên lớp đi theo bộ sách của trường.

Lời dành cho bố mẹ

Nhiều phụ huynh thấy sách mới lạ vì khác với sách thời mình đi học: ít lý thuyết đóng khung, nhiều câu hỏi mở không có một đáp án duy nhất. Điều đó là chủ ý của chương trình, không phải sách thiếu.

• Thay vì hỏi "Con thuộc bài chưa?", hãy hỏi "Hôm nay con làm hoạt động gì trong sách?".
• Câu hỏi vận dụng là chỗ bố mẹ giúp được nhiều nhất: kể chuyện công việc, chuyện quê, đưa con đi chợ, đi xem cánh đồng.
• Nếu không chắc cách giải theo sách mới, hỏi con "cô dạy làm thế nào?" để con giảng lại cho bố mẹ. Giảng lại cũng là một cách học rất tốt.
• Giữ sách sạch, không viết lời giải vào sách nếu nhà trường có chủ trương dùng lại sách cho khoá sau.

Câu hỏi thường gặp

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là gì?

Đó là chương trình được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành bằng Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 và đang được dùng hiện nay. Chương trình được áp dụng dần từ lớp 1 năm học 2020–2021, đến năm học 2024–2025 thì phủ hết lớp 1 đến lớp 12. Chương trình tập trung vào phẩm chất và năng lực học sinh cần đạt.

Làm sao tự học với sách giáo khoa mới?

Đọc bài theo đúng các phần: trả lời câu hỏi khởi động, làm thật các hoạt động khám phá, rồi làm phần luyện tập mà không nhìn khung kiến thức, cuối cùng thử phần vận dụng. Ghi lại chỗ chưa hiểu để hỏi thầy cô. Đừng chỉ học thuộc khung kiến thức đóng màu.

Có nên đọc trước bài mới không?

Nên, nhưng chỉ khoảng 10–15 phút: đọc tên bài, mục tiêu, câu hỏi khởi động, lướt tiêu đề và hình, đánh dấu chỗ chưa hiểu. Không cần tự học hết bài hay làm bài tập trước. Mục tiêu là lên lớp biết mình cần chú ý chỗ nào.

Lớp mình dùng bộ sách giáo khoa nào?

Mỗi trường, mỗi địa phương có thể dùng bộ sách khác nhau, và chủ trương về sách giáo khoa có thể thay đổi. Cách chắc nhất là xem danh sách sách nhà trường gửi đầu năm hoặc hỏi giáo viên chủ nhiệm. Mua đúng bộ sách giúp con theo kịp bài trên lớp.

Có nên dùng sách giải bài tập không?

Chỉ nên mở lời giải sau khi đã tự làm, để đối chiếu hoặc khi kẹt thật lâu. Đọc lời giải trước tạo cảm giác hiểu, nhưng thường không tự làm lại được khi kiểm tra. Nếu phải mở lời giải nhiều, đó là dấu hiệu cần hỏi lại thầy cô phần đó.