Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho học sinh: đi thăm trường đại học đầu tiên

Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội là nơi người Việt dựng miếu thờ Khổng Tử từ năm 1070 và mở trường học của nhà nước từ năm 1076. Vì thế nó thường được gọi là "trường đại học đầu tiên của Việt Nam". Hôm nay đây là một khu di tích rộng khoảng 5,4 héc-ta, có năm lớp sân, một giếng vuông lớn và 82 tấm bia đá ghi tên người đỗ tiến sĩ.

Bài này giúp bạn hiểu nơi ấy ra đời thế nào, người xưa học gì ở đó, và khi đến thăm thì nên nhìn vào đâu để chuyến đi không chỉ là chụp vài tấm ảnh trước cổng.

Hai năm cần nhớ: 1070 và 1076

Bộ sử Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây Văn Miếu, đắp tượng Khổng Tử, Chu Công và bốn học trò lớn của Khổng Tử (gọi là Tứ phối), vẽ tranh 72 người hiền, bốn mùa cúng tế, và cho hoàng thái tử đến đây học. Như vậy lúc đầu, Văn Miếu vừa là nơi thờ, vừa là nơi học của con vua.

Sáu năm sau, năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám ngay bên cạnh, chọn những quan viên biết chữ, có học vào học. "Quốc tử" nghĩa là con em trong nước (ban đầu chủ yếu là con nhà vua, nhà quan), "giám" là cơ quan trông coi. Đây là trường học do nhà nước lập và quản lý, nên các nhà sử học coi năm 1076 là mốc mở đầu của giáo dục chính quy ở nước ta.

Gọi là "trường đại học đầu tiên" là một cách nói dễ hiểu, không có nghĩa nó giống trường đại học bây giờ. Không có khoa Toán hay khoa Hoá. Người ta học kinh sách của Nho giáo, lịch sử, văn chương và cách làm văn để ra làm quan.

Qua các triều đại, ngôi trường thay đổi ra sao

Ngôi trường không đứng yên suốt gần một nghìn năm. Mỗi triều đại sửa sang, mở rộng hoặc đổi vai trò của nó.

Thời kỳ	Điều đáng nhớ
Nhà Lý (1070, 1076)	Dựng Văn Miếu, lập Quốc Tử Giám, người học chủ yếu là con vua và con quan.
Nhà Trần (thế kỷ 13–14)	Mở rộng việc học cho nho sinh có học lực. Thầy Chu Văn An từng làm quan dạy học ở đây.
Nhà Lê sơ (thế kỷ 15)	Xây thêm nhà học, kho sách, chỗ ở cho học trò. Từ năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho dựng bia ghi tên tiến sĩ.
Lê trung hưng (thế kỷ 17–18)	Tiếp tục dựng bia. Tấm bia cuối cùng ghi khoa thi năm 1779.
Nhà Nguyễn (thế kỷ 19)	Kinh đô chuyển vào Huế, trường Quốc Tử Giám mới được lập ở Huế. Ở Hà Nội, năm 1805 dựng Khuê Văn Các.
Năm 2000	Khu nhà Thái Học (khu thứ năm) được dựng lại trên nền đất cũ.

Năm lớp sân: đi từ ngoài vào trong

Khu di tích được chia thành năm khu nối tiếp nhau, mỗi khu ngăn bằng một lớp tường và cổng. Người xưa thiết kế như vậy để mỗi bước vào trong là một bước trang nghiêm hơn. Bạn có thể đi theo đúng thứ tự này.

1. Khu thứ nhất: từ cổng chính Văn Miếu Môn vào tới Đại Trung Môn. Đây là khoảng sân rộng có cây xanh và hai hồ nhỏ. Ở phía trước cổng chính có tấm bia "hạ mã" – người xưa đi ngựa, đi kiệu tới đây phải xuống đi bộ để tỏ lòng kính trọng.
2. Khu thứ hai: từ Đại Trung Môn tới Khuê Văn Các. Khuê Văn Các là gác hai tầng, bốn mặt có cửa sổ tròn. "Khuê" là tên một ngôi sao mà người xưa cho là sao chủ về văn chương.
3. Khu thứ ba: có giếng Thiên Quang hình vuông ở giữa (nghĩa là "ánh sáng trời") và hai dãy nhà bia hai bên. Đây là chỗ nhiều người dừng lâu nhất.
4. Khu thứ tư: qua Đại Thành Môn là sân rộng, nhà Đại Bái và Thượng điện, nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền.
5. Khu thứ năm: khu Thái Học, nơi xưa là trường Quốc Tử Giám. Ngày nay tầng dưới nhà Thái Học thờ thầy Chu Văn An, tầng trên thờ ba vị vua có công với việc học: Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông và Lê Thánh Tông. Hai bên có nhà trưng bày về lịch sử giáo dục.

Giếng vuông và cửa sổ tròn

Ở khu thứ ba, hãy đứng bên mép giếng Thiên Quang nhìn về phía Khuê Văn Các. Giếng vuông, cửa sổ trên gác tròn. Theo cách nghĩ cổ của người phương Đông, trời tròn và đất vuông. Nhiều người giải thích rằng sự đặt cạnh nhau ấy là ước mong trời và đất giao hoà, văn chương được soi sáng. Đây là cách hiểu truyền lại, không có văn bản gốc nào của người xây nói đúng như vậy, nhưng nó giúp ta nhìn công trình kỹ hơn.

Học trò Quốc Tử Giám học gì, sống thế nào

Học trò ở Quốc Tử Giám gọi là giám sinh. Thời Lê, sử sách ghi có những đợt học trò được chọn từ các khoa thi Hương trong cả nước về đây ăn ở và học tập để chuẩn bị thi Hội. Nhà nước cấp chỗ ở và có lúc cấp cả gạo, tiền.

Nội dung học xoay quanh mấy nhóm chính:

• Kinh sách Nho giáo: bộ Tứ thư (bốn sách) và Ngũ kinh (năm kinh) – nói về đạo làm người, cách trị nước, lễ nghi, thơ ca cổ.
• Sử: lịch sử Trung Hoa và lịch sử nước nhà.
• Làm văn: tập viết các loại bài thi như kinh nghĩa, thơ phú, chiếu, biểu, văn sách.

Mỗi tháng có những buổi bình văn: thầy ra đề, học trò làm bài, rồi thầy chấm và giảng chỗ hay chỗ dở. Cách học này rất coi trọng thuộc lòng và viết đúng khuôn, khác với chương trình hiện nay vốn chú trọng hiểu, thực hành và tự tìm tòi.

Những điều nên xem khi đến thăm

Nhiều bạn đi một vòng mất mười lăm phút rồi về. Nếu muốn nhớ lâu, hãy chọn vài thứ để quan sát thật kỹ.

• Một tấm bia bất kỳ: nhìn trán bia (phần đỉnh) có hình gì, rùa đội bia mỗi con có giống nhau không. Các bia dựng ở nhiều thời điểm khác nhau nên rùa và hoa văn cũng khác nhau.
• Mái và cửa của Khuê Văn Các: đếm số cửa sổ tròn, xem gác được dựng trên bốn trụ gạch.
• Bức hoành phi, câu đối: chữ Hán khắc trên gỗ. Bạn chưa đọc được cũng không sao, hãy xem cách bố cục hai bên cân đối nhau.
• Nhà trưng bày ở khu Thái Học: có mô hình, đồ vật, giới thiệu chế độ thi cử xưa.

Năm 2010, 82 bia tiến sĩ được UNESCO đưa vào chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương, và năm sau được ghi vào danh mục Ký ức thế giới cấp toàn cầu. Đó là lý do bia được rào chắn. Trước đây nhiều người, nhất là học sinh mùa thi, hay xoa đầu rùa để "cầu may", làm đá mòn đi. Bây giờ không được chạm vào bia nữa. Cách tôn trọng tốt nhất là đứng ngắm và đọc.

Thử làm: một chuyến tham quan có nhiệm vụ

Nếu bạn ở Hà Nội hoặc có dịp ra Hà Nội cùng gia đình, lớp học, hãy biến chuyến đi thành một nhiệm vụ nhỏ. Nếu chưa đi được, bạn vẫn có thể làm phần lớn nhiệm vụ qua sách, ảnh của thư viện trường.

1. Vẽ sơ đồ năm khu trên một tờ giấy dọc, mỗi khu một ô, đánh số từ cổng vào.
2. Mỗi khu ghi một chi tiết mà bạn tự quan sát được (ví dụ: "khu 3 – giếng vuông, nước có cá", "khu 2 – gác có cửa tròn").
3. Chọn một tấm bia, ghi lại hình trên trán bia và vẽ phác con rùa. Hỏi hướng dẫn viên hoặc đọc bảng giới thiệu xem bia đó ghi khoa thi năm nào.
4. Tìm hai năm 1070 và 1076 ở bảng giới thiệu trong khu di tích.
5. Về nhà kể lại cho một người trong gia đình trong ba phút, chỉ dùng sơ đồ mình vẽ.

Nhớ đi cùng người lớn, mặc trang phục gọn gàng, nói nhỏ trong khu thờ và không trèo lên bệ bia hay thành giếng.

Vì sao nơi này vẫn quan trọng với học sinh hôm nay

Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho thấy từ gần một nghìn năm trước, nhà nước đã coi việc học là chuyện lớn: có trường, có thầy, có kỳ thi, có bia khắc tên người đỗ để đời sau đọc. Câu "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia" khắc trên tấm bia khoa thi năm 1442 vẫn thường được nhắc tới ở các buổi lễ của trường học ngày nay.

Nhưng cũng nên nhìn thẳng: giáo dục xưa chỉ dành cho một số ít người, gần như không có chỗ cho con gái, và mục tiêu chính là đào tạo quan lại. Hiểu cả hai mặt ấy giúp bạn thấy ngôi trường mình đang học hôm nay đã đi một chặng rất xa: ai cũng được đến lớp, học cả khoa học, nghệ thuật, thể thao, và được khuyến khích đặt câu hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Văn Miếu và Quốc Tử Giám khác nhau thế nào?

Văn Miếu là miếu thờ Khổng Tử và các bậc hiền, dựng năm 1070. Quốc Tử Giám là trường học do nhà nước lập năm 1076, nằm ngay bên cạnh. Ngày nay hai phần nằm chung trong một khu di tích nên người ta gọi gộp là Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Vì sao Quốc Tử Giám được gọi là trường đại học đầu tiên?

Vì đây là trường học sớm nhất do nhà nước lập ra một cách chính thức mà sử sách còn ghi rõ năm. Người học ở đây là người đã có nền tảng, học cao để đi thi và làm quan. Tuy vậy nó không giống đại học hiện đại, vì chỉ dạy kinh sách Nho giáo, văn chương và sử.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám có mấy khu?

Khu di tích có năm khu nối tiếp nhau từ cổng vào. Khu thứ hai có Khuê Văn Các, khu thứ ba có giếng Thiên Quang và hai dãy bia tiến sĩ, khu thứ tư là nơi thờ, khu thứ năm là nhà Thái Học.

Có được xoa đầu rùa ở Văn Miếu không?

Không. Bia tiến sĩ là di sản quý được UNESCO ghi nhận, việc xoa đầu rùa làm đá mòn nên khu di tích đã rào chắn. Khách tham quan chỉ đứng ngắm và đọc thông tin.

Học sinh nên đến Văn Miếu vào lúc nào?

Buổi sáng ngày thường thường vắng hơn và mát hơn. Dịp gần các kỳ thi hoặc đầu năm âm lịch rất đông người. Nên hỏi trước giờ mở cửa và giá vé, vì quy định của khu di tích có thể thay đổi.