Bia tiến sĩ ghi gì: tập đọc một tấm bia đá và tự tính năm can chi

Mỗi tấm bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám ghi lại một khoa thi: năm nào, ai tổ chức, ai soạn bài văn bia, và tên, quê quán của những người đỗ. Hiện còn 82 tấm, ghi các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779, với khoảng 1.300 tên người. Biết cách "đọc" một tấm bia, dù chưa đọc được chữ Hán, bạn sẽ thấy nó giống một trang sổ lưu niệm khổng lồ bằng đá.

Bia tiến sĩ ra đời thế nào

Khoa thi đầu tiên mở năm 1075, nhưng suốt hơn ba trăm năm sau đó chưa có lệ khắc bia. Đến năm 1484, vua Lê Thánh Tông ra lệnh dựng bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ, bắt đầu từ khoa thi năm 1442 – khoa thi tiến sĩ đầu tiên của nhà Lê sơ được khắc tên lên đá. Từ đó, việc khắc bia trở thành truyền thống, kéo dài tới khoa thi năm 1779 dưới thời Lê trung hưng.

Các tấm bia không dựng cùng một lúc. Có đợt dựng bù cho nhiều khoa đã qua, có khoa phải chờ rất lâu mới có bia. Vì vậy, đi dọc hai dãy nhà bia, bạn sẽ thấy kích thước, hoa văn và dáng rùa khác nhau, như một cuốn sách ghi lại cách người thợ đá mỗi thời làm việc.

Năm 2010, 82 bia được UNESCO đưa vào chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương, năm sau được ghi vào danh mục toàn cầu. Đây là di sản tư liệu: thứ được coi trọng không chỉ là đá đẹp, mà là những dòng chữ trên đó.

Bốn phần của một tấm bia

Hầu hết bia tiến sĩ có bốn phần giống nhau. Khi đứng trước một tấm bia, hãy nhìn lần lượt từ trên xuống.

Phần	Ở đâu	Thường có gì
Trán bia	Phần đỉnh, thường cong hoặc nhọn	Hình chạm: hai con rồng chầu mặt trời, mây, lá đề, hoa lá. Có bia khắc tên khoa thi ở giữa.
Thân bia	Mặt phẳng lớn nhất	Bài văn bia bằng chữ Hán khắc chìm, đọc từ trên xuống, từ phải sang trái.
Diềm bia	Đường viền quanh thân bia	Hoa văn dây leo, sóng nước, hoa cúc.
Rùa đội bia	Phần đế	Tượng rùa bằng đá, mai đỡ chân bia.

Bài văn bia nói gì

Phần chữ trên thân bia thường theo một thứ tự khá đều:

1. Tên khoa thi, ghi theo niên hiệu nhà vua và năm can chi. Ví dụ khoa thi năm 1442 ghi là khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo năm thứ ba.
2. Bài văn kể việc nhà vua mở khoa thi, ai coi thi, ai chấm thi, và bàn về ý nghĩa của việc chọn người tài.
3. Danh sách người đỗ, xếp theo thứ hạng (đệ nhất giáp, đệ nhị giáp, đệ tam giáp), kèm quê quán.
4. Tên người soạn văn, người viết chữ, người khắc và năm dựng bia.

Nhờ ghi quê quán, các nhà nghiên cứu biết được vùng nào, làng nào có nhiều người đỗ. Nhiều dòng họ ngày nay vẫn tìm tên tổ tiên mình trên bia.

Câu văn nổi tiếng nhất: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia"

Tấm bia ghi khoa thi năm 1442, dựng năm 1484, có bài văn do Thân Nhân Trung soạn. Trong đó có câu, theo bản dịch quen thuộc: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn."

"Nguyên khí" là sức sống gốc, giống như hơi thở của một cơ thể. Ý của câu văn: một đất nước mạnh hay yếu tuỳ vào việc có người giỏi và tốt hay không, và có biết quý trọng họ hay không. Câu này ngày nay được viết lên tường nhiều trường học và thường được đọc trong lễ khai giảng.

Khi đọc câu ấy, nên hiểu "hiền tài" theo nghĩa rộng: không chỉ là người đỗ cao, mà là người vừa có hiểu biết vừa có lòng tốt, làm được việc có ích. Bài văn bia cũng nhắc người đỗ phải sống sao cho xứng với cái tên được khắc lên đá, không phụ lòng người đọc về sau.

Rùa đội bia: vì sao lại là rùa

Trong văn hoá phương Đông, rùa là con vật sống lâu, chậm mà bền, nằm trong nhóm "tứ linh" (long, lân, quy, phụng). Đặt bia trên lưng rùa là mong những cái tên được khắc sẽ còn mãi với thời gian.

Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ nhận xét rằng rùa ở những bia dựng sớm có dáng thon, đầu nhỏ, còn rùa ở các bia dựng muộn hơn thường to, đầu ngẩng cao, mai dày. Đứng ở hai đầu dãy bia, bạn có thể tự so sánh. Đây là bài tập quan sát rất tốt cho ai thích vẽ.

Một điều quan trọng: không chạm, không xoa đầu rùa. Đá đã mòn đi nhiều vì thói quen "cầu may" trước kỳ thi, nên bia đã được rào lại để bảo vệ.

Thử làm: tự tính năm can chi trên bia

Bia không ghi năm kiểu 1442 như ta quen, mà ghi theo can chi. Bạn có thể tự đổi một năm dương lịch sang can chi bằng hai bảng nhỏ dưới đây.

Bước 1: tìm "can" bằng chữ số cuối của năm

Số cuối	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9
Can	Canh	Tân	Nhâm	Quý	Giáp	Ất	Bính	Đinh	Mậu	Kỷ

Bước 2: tìm "chi" bằng số dư khi chia năm cho 12

Số dư	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11
Chi	Thân	Dậu	Tuất	Hợi	Tý	Sửu	Dần	Mão	Thìn	Tỵ	Ngọ	Mùi

Bước 3: ghép lại và tự kiểm tra

• Năm 1442: số cuối là 2, nên can là Nhâm. 1442 chia 12 dư 2, nên chi là Tuất. Ghép lại: Nhâm Tuất – đúng như trên bia.
• Năm 1779: số cuối 9 là Kỷ; 1779 chia 12 dư 11 là Hợi. Ghép lại: Kỷ Hợi – khoa thi cuối cùng có bia.
• Bây giờ bạn tự thử: năm sinh của mình, năm sinh của ông bà, và năm nay. Hỏi người lớn xem kết quả có khớp với "tuổi con gì" mà mọi người vẫn nói không.

Lưu ý: năm âm lịch bắt đầu từ Tết, thường vào cuối tháng 1 hoặc tháng 2 dương lịch. Người sinh vào tháng 1 dương lịch có thể vẫn thuộc năm âm lịch trước.

Thêm một việc nhỏ: "dập" hoa văn như nhà nghiên cứu

Để giữ lại chữ trên bia mà không làm hỏng bia, các nhà nghiên cứu làm "thác bản": phủ giấy mỏng lên mặt đá rồi dập mực để chữ nổi lên giấy. Việc này chỉ người có chuyên môn được làm, và phải được phép. Ở nhà, bạn có thể thử nguyên lý đó với một đồng xu hoặc một chiếc lá có gân rõ: đặt dưới tờ giấy mỏng, tô nghiêng bút chì nhẹ tay, hình sẽ hiện ra. Đó chính là cách bản dập bia được làm, chỉ khác ở kích thước và sự cẩn thận.

Câu hỏi thường gặp

Văn Miếu có bao nhiêu bia tiến sĩ?

Hiện còn 82 tấm bia, ghi 82 khoa thi tiến sĩ từ năm 1442 đến năm 1779. Tổng cộng có khoảng 1.300 tên người đỗ được khắc trên các bia này.

Bia tiến sĩ được dựng từ năm nào?

Năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho dựng bia đầu tiên, ghi lại khoa thi năm 1442. Các bia sau được dựng thành nhiều đợt trong khoảng ba trăm năm.

Câu "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia" của ai?

Câu này nằm trong bài văn khắc trên tấm bia ghi khoa thi năm 1442, do Thân Nhân Trung soạn. Bia được dựng năm 1484 dưới thời vua Lê Thánh Tông.

Vì sao bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa?

Rùa là con vật sống lâu, tượng trưng cho sự bền vững trong văn hoá phương Đông. Đặt bia trên lưng rùa là mong tên người hiền tài được lưu giữ mãi. Rùa ở các bia khác thời có dáng khác nhau.

Bia tiến sĩ có phải di sản UNESCO không?

Có. 82 bia tiến sĩ được UNESCO ghi vào chương trình Ký ức thế giới, đầu tiên ở cấp khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2010, rồi danh mục toàn cầu năm sau đó. Đây là di sản tư liệu, coi trọng nội dung chữ khắc trên bia.