Trạng nguyên 13 tuổi và khoa thi năm 1247: chuyện sử ghi, chuyện dân kể

Trạng nguyên nhỏ tuổi nhất mà sử sách Việt Nam ghi lại là Nguyễn Hiền, đỗ đầu khoa thi năm 1247 khi mới 13 tuổi. Cùng khoa ấy, người đỗ thứ ba mới 14 tuổi và người đỗ thứ hai 17 tuổi. Nhưng quanh những người đỗ sớm luôn có hai lớp chuyện: điều sử ghi chép và điều dân gian kể thêm. Biết tách hai lớp ấy ra mới hiểu đúng các vị, và cũng hiểu vì sao học sớm không phải là một cuộc đua.

Khoa thi năm 1247: ba người đỗ đầu đều còn rất trẻ

Năm 1247, dưới thời vua Trần Thái Tông, triều đình mở khoa thi và lần đầu tiên đặt danh hiệu tam khôi: trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa cho ba người đỗ cao nhất. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, ba người ấy là:

Danh hiệu	Người đỗ	Tuổi theo sử ghi	Về sau
Trạng nguyên	Nguyễn Hiền	13	Làm quan, được dân quê hương thờ phụng
Bảng nhãn	Lê Văn Hưu	17	Soạn bộ Đại Việt sử ký (1272), bộ quốc sử đầu tiên của nước ta mà ta biết tên
Thám hoa	Đặng Ma La	14	Sử ghi chép ít

Chi tiết thú vị là Lê Văn Hưu, người đỗ bảng nhãn năm 17 tuổi, về sau chính là nhà sử học viết bộ sử đầu tiên của nước ta mà ta biết tên tác giả. Bộ sách của ông không còn nguyên vẹn, nhưng nhiều đoạn được các nhà sử học đời sau chép lại trong Đại Việt sử ký toàn thư. Như vậy, một trong ba "thần đồng" của năm 1247 đã góp phần làm nên chính những trang sử mà ta đọc hôm nay.

Nguyễn Hiền: phần sử ghi

Những điều có thể dựa vào sử liệu khá ngắn gọn:

• Nguyễn Hiền người làng Dương A, vùng Thượng Hiền thuộc phủ Thiên Bản xưa – nay là đất Nam Định cũ.
• Ông đỗ trạng nguyên khoa thi năm 1247 khi 13 tuổi, theo cách tính tuổi của người xưa (tính cả năm sinh, thường nhiều hơn cách tính bây giờ một tuổi).
• Ông làm quan dưới triều Trần, về sau được nhân dân quê hương lập đền thờ.

Thế thôi. Sử sách thời ấy chép rất tiết kiệm, nên phần lớn những gì ta nghe kể về tuổi thơ của ông đến từ truyện dân gian.

Nguyễn Hiền: phần truyện kể

Ông Trạng thả diều

Truyện kể rằng cậu bé Hiền nhà nghèo, phải đi chăn trâu, rất thích thả diều. Không có tiền đi học, cậu đứng ngoài cửa lớp nghe thầy giảng nhờ, lấy lá chuối khô làm giấy, lấy que làm bút, lấy vỏ trứng thả đom đóm vào làm đèn. Hôm thầy cho học trò làm bài, cậu nhờ bạn mang bài viết trên lá chuối vào nộp, thầy đọc thấy bài hay hơn cả trò trong lớp. Câu chuyện này quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh qua bài đọc "Ông Trạng thả diều".

Xâu chỉ qua vỏ ốc

Một truyện khác kể sứ thần phương Bắc đưa ra câu đố: luồn sợi chỉ qua một vỏ ốc xoắn nhiều vòng. Cả triều đình bối rối, chỉ cậu bé Hiền nghĩ ra cách buộc sợi chỉ vào một con kiến, bôi mật ở đầu bên kia vỏ ốc để kiến bò xuyên qua, kéo theo sợi chỉ. Truyện này có nhiều dị bản và được kể cho nhiều nhân vật khác nhau, cả ở các nước láng giềng, nên các nhà nghiên cứu xếp nó vào loại truyện dân gian chứ không phải sự kiện có thật.

Những câu chuyện như vậy vẫn rất đáng đọc. Chúng cho ta biết người xưa quý điều gì: sự chăm chỉ dù nghèo khó, trí thông minh biết quan sát thiên nhiên (con kiến tìm mật). Chỉ cần nhớ khi kể lại: "truyện kể rằng", không phải "sử ghi rằng".

Cách tách sử và truyện: ba câu hỏi đơn giản

Khi đọc về một nhân vật lịch sử, kể cả các trạng nguyên, bạn có thể tự hỏi ba câu:

1. Chuyện này được ghi ở đâu? Trong bộ sử chính thức như Đại Việt sử ký toàn thư, trên văn bia, hay chỉ trong sách truyện, lời kể?
2. Có nhiều nguồn độc lập nói giống nhau không? Nếu chỉ có một truyện kể, lại có dị bản kể cho người khác, khả năng cao là truyện dân gian.
3. Chi tiết có quá đẹp, quá khéo không? Một câu đố khó mà một đứa trẻ giải ngay trước cả triều đình là kiểu chi tiết rất hay gặp trong truyện cổ.

Các nhà sử học làm đúng việc ấy, chỉ là cẩn thận hơn và đọc nhiều tài liệu gốc hơn.

Những trạng nguyên khác: đỗ sớm, đỗ muộn đều có

Nếu chỉ nhớ Nguyễn Hiền, ta dễ nghĩ trạng nguyên ai cũng đỗ khi còn bé. Thật ra không phải vậy.

• Mạc Đĩnh Chi đỗ trạng nguyên năm 1304 dưới thời vua Trần Anh Tông. Ông nổi tiếng không phải vì nhỏ tuổi mà vì nhỏ người, dáng không đẹp. Tương truyền vua có ý chê, ông làm bài phú Ngọc tỉnh liên (Hoa sen trong giếng ngọc) để tự ví mình, khiến vua quý trọng. Danh hiệu "Lưỡng quốc trạng nguyên" (trạng nguyên hai nước) gắn với ông chủ yếu đến từ giai thoại.
• Lương Thế Vinh đỗ trạng nguyên năm 1463, khoảng 22 tuổi, nổi tiếng giỏi tính toán, được dân gian gọi là "Trạng Lường".
• Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ trạng nguyên năm 1535 khi đã ngoài 40 tuổi. Trước đó ông nhiều năm ở nhà đọc sách, chưa chịu đi thi. Về sau ông từ quan về quê mở trường dạy học và trở thành một trong những người thầy, nhà thơ lớn nhất thế kỷ 16, được gọi là "Trạng Trình".

Như vậy, người đỗ ở tuổi 13 và người đỗ ở tuổi ngoài 40 đều là trạng nguyên, đều có đóng góp. Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ muộn mà để lại cho đời nhiều hơn nhiều người đỗ sớm.

Học được gì từ những người đỗ sớm

Chuyện các trạng nguyên nhỏ tuổi không nhằm để bạn so mình với họ, càng không để bố mẹ so con với "con nhà người ta" thời Trần. Mỗi người có nhịp phát triển riêng; có bạn đọc sớm, có bạn mê vẽ, có bạn giỏi tay chân, có bạn hiểu chậm mà nhớ rất lâu.

Điều đáng mang về là những thứ không phụ thuộc tuổi tác:

1. Tò mò: truyện con kiến và vỏ ốc là truyện về một người biết quan sát thứ nhỏ bé quanh mình.
2. Bền bỉ: dù là truyện kể, hình ảnh học dưới ánh đom đóm cho thấy người xưa quý sự chăm chỉ hơn tài năng bẩm sinh.
3. Học suốt đời: Lê Văn Hưu đỗ năm 17 tuổi nhưng việc lớn nhất của ông, bộ sử, hoàn thành khi ông đã ngoài 40.

Thử làm: bảng "sử – truyện" của một nhân vật

Chọn một nhân vật bạn từng nghe kể: Nguyễn Hiền, Mạc Đĩnh Chi, Lương Thế Vinh hay một người khác.

1. Kẻ một tờ giấy làm hai cột: "Sử ghi" và "Truyện kể".
2. Ghi tất cả những gì bạn biết về nhân vật ấy, mỗi chi tiết một dòng.
3. Với mỗi chi tiết, dùng ba câu hỏi ở mục trên để quyết định nó thuộc cột nào. Chưa chắc thì để ở giữa, đánh dấu hỏi.
4. Mang tờ giấy đến thư viện trường, nhờ thầy cô thủ thư tìm giúp một cuốn sách lịch sử để kiểm tra lại các dấu hỏi.
5. Kể lại cho một người trong nhà, mỗi chi tiết đều bắt đầu bằng "sử ghi rằng" hoặc "truyện kể rằng".

Đây là kỹ năng mà bạn sẽ dùng mãi, không chỉ với lịch sử mà với mọi tin tức bạn đọc được sau này.

Câu hỏi thường gặp

Trạng nguyên nhỏ tuổi nhất Việt Nam là ai?

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, đó là Nguyễn Hiền, đỗ trạng nguyên khoa thi năm 1247 thời vua Trần Thái Tông, khi 13 tuổi. Tuổi này tính theo cách của người xưa, thường nhiều hơn cách tính hiện nay một tuổi.

Chuyện Nguyễn Hiền xâu chỉ qua vỏ ốc có thật không?

Đây là truyện dân gian, không phải sự kiện được sử ghi. Truyện có nhiều dị bản và được kể cho nhiều nhân vật khác nhau. Nên đọc nó như một câu chuyện ca ngợi trí thông minh và óc quan sát.

Ông Trạng thả diều là ai?

Ông Trạng thả diều là cách gọi Nguyễn Hiền trong truyện kể về tuổi thơ nghèo khó, chăn trâu, thả diều và học nhờ của ông. Phần lớn chi tiết trong truyện đến từ lời kể dân gian, còn việc ông đỗ trạng nguyên năm 1247 thì có trong sử.

Tam khôi là gì?

Tam khôi là ba người đỗ cao nhất trong kỳ thi Đình: trạng nguyên, bảng nhãn và thám hoa. Danh hiệu này đặt ra lần đầu ở khoa thi năm 1247 thời Trần.

Có trạng nguyên nào đỗ khi đã lớn tuổi không?

Có. Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ trạng nguyên năm 1535 khi đã ngoài 40 tuổi. Về sau ông từ quan về quê dạy học và trở thành một trong những nhà thơ, người thầy lớn nhất thế kỷ 16.