Khi em bị bạn bắt nạt: những việc làm được ngay và người để tìm đến

Nếu em đang bị bắt nạt, điều quan trọng nhất cần biết là: đó không phải lỗi của em, và em không phải chịu đựng một mình. Việc nên làm ngay là giữ mình an toàn, kể với một người lớn em tin (bố mẹ, cô chủ nhiệm, thầy cô em quý), ghi lại những gì đã xảy ra, và nếu chưa biết nói với ai thì gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, có người nghe máy cả ngày lẫn đêm.

Thế nào thì gọi là bị bắt nạt

Bắt nạt khác với một lần trêu đùa hay một lần cãi nhau. Thường có ba dấu hiệu đi cùng nhau: người kia cố ý làm em đau hoặc xấu hổ; chuyện đó lặp đi lặp lại; và có sự chênh lệch sức mạnh, tức là người bắt nạt to khoẻ hơn, đông người hơn, hoặc được nhiều người theo hơn, nên em khó tự chống lại.

Bắt nạt có nhiều kiểu, không chỉ là đánh:

Kiểu	Ví dụ ở trường
Bằng tay chân	Đánh, xô, đá, giật tóc, giấu hoặc làm hỏng đồ
Bằng lời	Gọi biệt danh xấu, chê ngoại hình, nhạo giọng nói, dọa nạt
Cô lập	Rủ cả lớp không chơi với em, không cho ngồi cùng, tung tin đồn
Trên mạng	Đăng ảnh chế, lập nhóm nói xấu, nhắn tin đe dọa, tag em vào bài chế giễu
Ép buộc	Đòi tiền, đòi đồ, bắt làm bài hộ, "không làm thì biết tay"

Em không cô đơn. Theo báo cáo của UNESCO năm 2019 tổng hợp số liệu từ nhiều nước, gần một phần ba học sinh trên thế giới cho biết từng bị bạn bè bắt nạt ít nhất một lần trong tháng trước đó. Rất nhiều người đã trải qua điều em đang trải qua, và rất nhiều người đã vượt qua được.

Đây không phải lỗi của em

Người bị bắt nạt hay tự hỏi: "Tại mình béo?", "Tại mình nói giọng quê?", "Tại mình học dốt?", "Tại mình không biết đùa?". Không. Người ta có thể chọn bất cứ thứ gì để bắt nạt: cao quá, thấp quá, học giỏi quá, đeo kính, nhà nghèo, nhà giàu. Lý do nằm ở người bắt nạt, không nằm ở em. Không ai đáng bị đối xử như vậy.

Em cũng không cần phải "tự xử lý" để chứng tỏ mình mạnh. Nhờ người lớn giúp là điều khôn ngoan, không phải mách lẻo. Mách lẻo là kể để người khác bị phạt cho vui; còn kể để bảo vệ mình hoặc bạn mình thì là việc đúng.

Lúc đang bị bắt nạt: giữ mình an toàn trước

• Đi ra chỗ có người lớn: lớp học có cô, phòng giám thị, thư viện, phòng y tế. Người bắt nạt thường chọn chỗ vắng.
• Nói ngắn, rõ, rồi đi: "Dừng lại." "Tớ không thích thế." Nói bằng giọng bình thường, nhìn thẳng, rồi bước đi. Không cần đối đáp dài.
• Đừng đánh lại: đánh lại dễ khiến em bị thương nặng hơn, hoặc chính em bị coi là người gây chuyện.
• Nếu bị đòi đồ, đòi tiền mà em sợ: an toàn của em quan trọng hơn đồ vật. Đưa nếu cần, rồi kể ngay với người lớn.
• Đi cùng bạn: người bắt nạt ít khi nhắm vào người đang đi cùng một hai bạn khác.

Sau đó: kể với ai và kể thế nào

Hãy chọn một người lớn em tin. Có thể là bố mẹ, ông bà, anh chị lớn, cô giáo chủ nhiệm, thầy cô bộ môn em quý, cô y tế, thầy cô tư vấn tâm lý của trường. Nếu người đầu tiên chưa giúp được, hãy kể với người thứ hai. Đừng dừng lại.

Kể thế nào cho người lớn hiểu ngay mức độ? Dùng khung "Ai – Làm gì – Ở đâu – Bao lâu":

"Con muốn kể một chuyện quan trọng. Hai bạn lớp 7B (ai) chặn con ở nhà vệ sinh tầng 2 (ở đâu), giật cặp và đòi tiền (làm gì). Chuyện này đã ba tuần rồi, gần như ngày nào cũng có (bao lâu). Con sợ đi học."

Câu cuối rất quan trọng: nói rõ em cảm thấy thế nào. Người lớn đôi khi nghĩ "chắc chỉ là trẻ con trêu nhau", nhưng khi nghe "con sợ đi học", họ hiểu chuyện nghiêm trọng.

Ở Việt Nam, Nghị định 80/2017/NĐ-CP quy định về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng chống bạo lực học đường; nhà trường có trách nhiệm tiếp nhận và xử lý khi học sinh bị bắt nạt. Em có quyền được bảo vệ ở trường.

Ghi lại những gì xảy ra

Lấy một cuốn sổ nhỏ hoặc nhờ bố mẹ ghi giúp. Mỗi lần có chuyện, ghi: ngày giờ, chỗ, ai làm, làm gì, ai nhìn thấy. Nếu bị bắt nạt trên mạng: chụp màn hình tin nhắn, bài đăng, kèm thời gian, trước khi chặn hoặc báo cáo tài khoản đó. Đừng trả lời lại tin nhắn khiêu khích. Ghi chép giúp người lớn thấy chuyện lặp lại thế nào, và khó ai bảo em "chỉ tưởng tượng".

Chăm sóc chính mình trong lúc chờ mọi thứ được giải quyết

Bị bắt nạt làm em mệt từ bên trong: khó ngủ, đau bụng mỗi sáng đi học, không muốn ăn, hay khóc, thấy mình vô dụng. Đó là phản ứng bình thường của một người bị tổn thương, không phải em yếu đuối.

• Dành thời gian với người làm em thấy dễ chịu: một người bạn tử tế, anh chị họ, ông bà.
• Giữ một việc em thích và làm tốt: vẽ, đá bóng, chơi đàn, nuôi cây. Nó nhắc em rằng em có giá trị.
• Khi những ý nghĩ buồn quá nặng, nhất là ý nghĩ muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với người lớn hoặc gọi 111. Em xứng đáng được giúp.

Thử làm: bản đồ người tin cậy

Lấy một tờ giấy, vẽ bàn tay của em. Trên mỗi ngón, viết tên một người lớn em có thể kể chuyện khó: ví dụ ngón cái là mẹ, ngón trỏ là cô chủ nhiệm, ngón giữa là bác hàng xóm, ngón áp út là cô y tế trường, ngón út là số 111. Lòng bàn tay viết câu: "Mình không phải chịu một mình."

Gấp tờ giấy để vào ngăn cặp hoặc dán trong góc học tập. Nếu một ngày em gặp chuyện, em không phải nghĩ "kể với ai bây giờ" nữa, vì danh sách đã có sẵn. Làm cùng bố mẹ thì càng tốt: bố mẹ sẽ biết con tin ai, và cả nhà cùng nhớ số 111.

Dành cho bố mẹ đang đọc cùng con

Khi con kể, việc đầu tiên là tin con và cảm ơn con đã kể. Tránh hỏi "Con làm gì để bạn bắt nạt?", và tránh tự đi tìm đứa trẻ kia hay bố mẹ nó để làm lớn chuyện. Hãy cùng con ghi lại sự việc, rồi gặp giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu, đề nghị một kế hoạch cụ thể và hẹn ngày xem lại. Nếu con có dấu hiệu sợ hãi kéo dài, mất ngủ, không muốn đi học, nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Câu hỏi thường gặp

Bị bắt nạt ở trường thì nên kể với ai đầu tiên?

Kể với người lớn em tin nhất: bố mẹ, cô chủ nhiệm hoặc một thầy cô em quý. Nếu người đầu tiên chưa giúp được, hãy kể với người tiếp theo. Chưa biết nói với ai thì gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí.

Kể với thầy cô có bị coi là mách lẻo không?

Không. Mách lẻo là kể để người khác bị phạt cho vui. Kể để bảo vệ bản thân hoặc bạn mình là việc đúng và cần thiết.

Bị bắt nạt có nên đánh lại không?

Không nên. Đánh lại dễ khiến em bị thương nặng hơn hoặc bị coi là người gây chuyện. Hãy nói "dừng lại", đi đến chỗ có người lớn và kể ngay.

Bị bắt nạt trên mạng thì làm gì?

Không trả lời lại, chụp màn hình làm bằng chứng, rồi chặn và báo cáo tài khoản. Sau đó kể cho bố mẹ hoặc thầy cô. Đừng xoá tin nhắn trước khi đã chụp lại.

Tổng đài 111 là gì?

Đó là Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em ở Việt Nam, gọi miễn phí từ mọi máy, có người nghe 24 giờ mỗi ngày. Trẻ em hoặc người lớn đều có thể gọi để kể chuyện, xin tư vấn hoặc báo khi trẻ bị xâm hại, bắt nạt.