Ứng xử với thầy cô ở trường: lễ phép mà vẫn dám hỏi, dám nói

Ứng xử với thầy cô cho đúng là vừa lễ phép vừa dám nói: chào hỏi, xưng hô kính trọng, lắng nghe trong giờ, nhưng cũng biết hỏi khi chưa hiểu, xin phép khi cần, và nói ra khi gặp chuyện khó hay thấy điều chưa công bằng. Lễ phép không có nghĩa là im lặng chịu đựng. Thầy cô là người lớn ở gần em nhất trong ngày đi học, và là một trong những người em có thể tìm đến khi cần giúp.

Thầy cô là ai trong một ngày đi học của em

Ở trường THCS, mỗi tuần em gặp cả chục thầy cô bộ môn. Nhưng có một người đặc biệt: giáo viên chủ nhiệm. Đây là người theo dõi cả lớp, liên lạc với bố mẹ, nắm chuyện bạn bè trong lớp. Chuyện gì em chưa biết hỏi ai, hãy bắt đầu từ cô hoặc thầy chủ nhiệm.

Ngoài ra còn những người lớn khác: thầy cô tổng phụ trách Đội, cô y tế, cô thư viện, thầy cô giám thị, và ở nhiều trường có thầy cô làm công tác tư vấn tâm lý học đường. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành văn bản hướng dẫn công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông; cách tổ chức mỗi trường một khác, em có thể hỏi cô chủ nhiệm xem trường mình có phòng tư vấn không.

Năm 2019, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 06/2019/TT-BGDĐT quy định quy tắc ứng xử trong trường học. Văn bản này đòi hỏi ứng xử tôn trọng ở cả hai chiều: học sinh lễ phép với thầy cô, và thầy cô cũng phải tôn trọng, không xúc phạm học sinh. Phụ huynh muốn biết chi tiết áp dụng ở trường con thì hỏi nhà trường, vì mỗi trường có bộ quy tắc ứng xử riêng dựa trên đó.

Những việc lễ phép cơ bản

• Chào thầy cô khi gặp, trong trường lẫn ngoài đường: "Em chào thầy ạ."
• Đứng dậy chào khi thầy cô vào lớp và lúc kết thúc tiết, theo nề nếp của trường.
• Giơ tay xin phát biểu, chờ được gọi.
• Gõ cửa hoặc đứng ở cửa xin phép trước khi vào phòng giáo viên.
• Đưa và nhận đồ bằng hai tay với thầy cô.
• Nhắn tin, gọi điện cho thầy cô (nếu được cho số) vào giờ hợp lý, mở đầu bằng lời chào và tên, lớp của mình.

Những việc này nghe có vẻ nhỏ, nhưng chúng cho thầy cô biết em tôn trọng thời gian và công sức của họ. Một lớp ba mươi mấy bạn, nếu ai cũng nói leo, thầy cô không dạy được.

Dám hỏi khi chưa hiểu

Nhiều bạn không dám hỏi vì sợ bị cho là kém, sợ cả lớp cười. Thật ra một câu hỏi đúng lúc thường giúp được thêm vài bạn khác cũng chưa hiểu mà không dám nói. Thầy cô dạy để học sinh hiểu, nên câu hỏi của em là thông tin quý với họ.

Vài cách hỏi dễ hơn:

Tình huống	Cách hỏi
Không hiểu một bước trong bài giảng	"Thưa cô, em chưa hiểu vì sao từ dòng 2 sang dòng 3 lại đổi dấu ạ."
Ngại hỏi trước cả lớp	Cuối tiết lên bàn giáo viên: "Cô ơi, em hỏi riêng một câu được không ạ?"
Vắng buổi trước	"Em nghỉ ốm hôm thứ Ba, cô cho em hỏi bài tập về nhà và phần cần chép ạ."
Nghĩ thầy cô chấm nhầm	"Thầy xem giúp em câu 4, em nghĩ em làm đúng ý này ạ." (nói nhẹ, sau giờ học)

Câu hỏi cụ thể ("vì sao bước này…") dễ trả lời hơn nhiều so với câu chung chung "em không hiểu gì cả".

Khi em thấy chưa công bằng

Thầy cô cũng là người, có lúc nhầm, có lúc mệt, có lúc nói nặng lời. Khi em thấy mình bị hiểu sai hoặc đối xử chưa công bằng, cách nói ra quan trọng hơn nội dung:

1. Chờ qua lúc nóng: đừng cãi lại ngay giữa lớp. Tranh luận trước ba chục người làm cả hai bên khó lùi.
2. Gặp riêng: sau giờ học hoặc giờ ra chơi.
3. Kể sự việc, nói cảm giác, đề nghị: "Thưa cô, lúc nãy cô nghĩ em nói chuyện, nhưng em đang hỏi bạn mượn thước ạ. Em thấy hơi buồn vì bị nhắc tên. Lần sau em sẽ giơ tay xin phép trước ạ."
4. Nếu vẫn chưa ổn: kể với bố mẹ và giáo viên chủ nhiệm, để người lớn nói chuyện với nhau.

Có những chuyện em không cần tự giải quyết và cũng không nên giữ một mình: bị đánh, bị xúc phạm nặng nề, bị đối xử khác biệt kéo dài, hoặc bất kỳ ai, kể cả người lớn ở trường, đụng chạm vào người em làm em thấy không ổn. Những chuyện đó em kể ngay với bố mẹ hoặc một người lớn khác em tin. Nếu chưa biết nói với ai, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí.

Khi em là người mắc lỗi

Quên bài tập, đi muộn, nói chuyện trong giờ: ai cũng có lúc. Cách ứng xử tốt nhất là nhận thật, không bịa lý do. "Em xin lỗi cô, em quên làm bài. Em sẽ nộp bổ sung vào sáng mai ạ." Thầy cô gặp hàng trăm lý do mỗi năm; một học sinh nói thật và đề nghị cách sửa luôn được nhìn nhận khác.

Nếu bị phạt và em thấy mức phạt hợp lý, hãy làm cho xong. Nếu thấy chưa hợp lý, nói theo các bước ở mục trên, sau khi bình tĩnh.

Nhắn tin, gọi điện cho thầy cô: giữ chừng mực

Nhiều lớp có nhóm nhắn tin với giáo viên chủ nhiệm. Vài điều nhỏ giúp thầy cô dễ chịu:

• Nhắn trong giờ hợp lý, tránh đêm khuya và sáng sớm, trừ việc gấp.
• Câu đầu có lời chào, tên và lớp: "Em chào cô ạ, em là Hà lớp 7A."
• Viết đủ câu, có dấu, không viết tắt kiểu nói chuyện với bạn.
• Thầy cô chưa trả lời ngay thì chờ, không nhắn dồn dập.
• Không chụp ảnh, quay video thầy cô trong giờ học rồi đăng lên mạng.

Thử làm: thư cảm ơn và một câu hỏi

Chọn một thầy cô em quý nhất năm nay. Viết một lá thư tay ngắn, ba phần:

1. Một kỷ niệm cụ thể với thầy cô trong lớp ("Hôm cô đọc bài văn của em cho cả lớp nghe…").
2. Điều đó giúp em thế nào ("Từ hôm đó em không sợ viết văn nữa").
3. Một câu hỏi em thật sự muốn biết về thầy cô ("Hồi nhỏ cô có thích môn Văn không ạ?").

Trao tận tay vào dịp 20/11, cuối học kỳ, hay bất kỳ ngày nào. Câu hỏi ở cuối thư mở ra một cuộc nói chuyện thật, và em sẽ thấy thầy cô cũng là người có tuổi thơ, có nỗi sợ, có môn học từng ghét. Nhiều khi đó là lúc thầy trò gần nhau hơn cả một năm học.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh ứng xử với thầy cô thế nào là đúng mực?

Chào hỏi, xưng hô kính trọng, giơ tay xin phát biểu, lắng nghe trong giờ và nói thật khi mắc lỗi. Lễ phép đi cùng việc dám hỏi khi chưa hiểu và nói ra khi gặp chuyện khó. Mỗi trường có bộ quy tắc ứng xử riêng, em có thể hỏi cô chủ nhiệm.

Không hiểu bài mà ngại hỏi thầy cô thì làm sao?

Em có thể hỏi riêng cuối tiết hoặc giờ ra chơi. Hỏi cụ thể vào bước mình chưa hiểu sẽ dễ được giải thích hơn. Câu hỏi của em thường cũng giúp các bạn khác.

Bị thầy cô hiểu lầm thì nên làm gì?

Đừng cãi ngay giữa lớp. Chờ bình tĩnh rồi gặp riêng, kể sự việc, nói cảm giác của mình và đề nghị cách giải quyết. Nếu vẫn chưa ổn, kể với bố mẹ và giáo viên chủ nhiệm.

Có được nhắn tin cho thầy cô vào buổi tối không?

Nếu thầy cô cho số và lớp có thói quen nhắn tin, em có thể nhắn vào giờ hợp lý, tránh đêm khuya. Mở đầu bằng lời chào, tên và lớp, viết đủ câu có dấu. Thầy cô chưa trả lời thì chờ, không nhắn dồn.

Người lớn ở trường làm em thấy không an toàn thì kể với ai?

Kể ngay với bố mẹ hoặc một người lớn khác em tin, như giáo viên chủ nhiệm hay ban giám hiệu. Em cũng có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, bất kỳ giờ nào.