Học sao cho nhớ lâu: ôn cách quãng bằng hộp thẻ cho học sinh lớp 4–9

Muốn nhớ bài lâu, cách chắc nhất là ôn cách quãng: học xong thì để một khoảng, rồi tự nhớ lại, rồi để khoảng dài hơn, rồi nhớ lại lần nữa. Đọc đi đọc lại năm lần trong một buổi tối cho cảm giác thuộc, nhưng ba lần tự nhớ lại rải trong một tuần giữ bài lâu hơn nhiều. Bài này giải thích vì sao, rồi chỉ cách làm một hộp thẻ ôn bài bằng bìa cứng mà học sinh lớp 4 đến lớp 9 tự dùng được.

Vì sao học xong hôm nay, tuần sau đã quên

Quên là chuyện bình thường của bộ não, không phải dấu hiệu học kém. Người đầu tiên đo chuyện này một cách cẩn thận là nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus. Trong cuốn sách xuất bản năm 1885, ông kể đã tự học thuộc hàng trăm dãy âm tiết vô nghĩa kiểu "DAX", "BOK", rồi đo xem sau vài phút, vài giờ, vài ngày mình còn nhớ được bao nhiêu. Kết quả vẽ thành một đường cong đi xuống rất dốc lúc đầu rồi thoải dần: phần lớn những gì quên được thì quên ngay trong một hai ngày đầu.

Ebbinghaus học những thứ vô nghĩa, nên bài học có ý nghĩa của học sinh thường được giữ lâu hơn. Nhưng hình dạng đường cong thì giống: nếu không gặp lại, bài học hôm thứ Hai sẽ mờ đi rất nhanh trước khi tới bài kiểm tra tuần sau.

Tin vui nằm ở phát hiện thứ hai của ông: mỗi lần ôn lại, đường quên thoải hơn lần trước. Nghĩa là lần ôn sau có thể cách xa hơn lần ôn trước mà vẫn không mất bài.

Ôn cách quãng là gì

Ôn cách quãng (còn gọi là ôn giãn cách) là chia cùng một lượng thời gian ôn thành nhiều lần ngắn, rải ra trên nhiều ngày, khoảng cách giữa các lần tăng dần. So sánh hai bạn cùng có 60 phút để học 20 từ tiếng Anh:

	Bạn A: học dồn	Bạn B: ôn cách quãng
Cách chia thời gian	60 phút liền tối Chủ nhật	20 phút thứ Hai, 15 phút thứ Tư, 15 phút thứ Bảy, 10 phút thứ Hai tuần sau
Cảm giác ngay sau khi học	Thuộc làu, rất tự tin	Lần thứ hai thấy hơi quên, phải cố nhớ
Thường xảy ra sau hai tuần	Nhớ được một phần, lẫn nhiều từ	Nhớ được nhiều hơn rõ rệt

Chỗ khó là cảm giác. Học dồn cho cảm giác "mình thuộc rồi" vì bài vừa nằm trước mắt. Ôn cách quãng thì lần nào cũng thấy hơi quên, phải nghĩ mới ra, nên dễ tưởng là kém hiệu quả. Các nhà nghiên cứu gọi đây là "khó khăn có ích": chính cái lúc phải cố lôi bài ra từ trí nhớ là lúc trí nhớ được làm chắc thêm.

Năm 2013, nhóm nhà tâm lý học do John Dunlosky dẫn đầu đã rà lại hàng trăm nghiên cứu về mười cách học phổ biến. Chỉ có hai cách được họ xếp vào nhóm hữu ích cao: ôn rải ra nhiều lần và tự kiểm tra. Trong khi đó, những cách nhiều bạn quen dùng như đọc lại nhiều lần hay tô màu dạ quang khắp trang được đánh giá là ít tác dụng.

Tự nhớ lại quan trọng hơn đọc lại

Ôn cách quãng chỉ phát huy hết khi mỗi lần ôn là một lần tự hỏi mình, không phải mở vở đọc lại. Năm 2006, hai nhà nghiên cứu Henry Roediger và Jeffrey Karpicke ở Đại học Washington tại St. Louis cho sinh viên đọc một đoạn văn khoa học. Một nhóm đọc lại thêm nhiều lần, một nhóm gấp sách lại và viết ra những gì còn nhớ. Kiểm tra sau năm phút thì nhóm đọc lại nhỉnh hơn. Nhưng kiểm tra sau một tuần thì nhóm tự viết lại nhớ tốt hơn hẳn.

Với học sinh, "tự kiểm tra" có thể rất đơn giản:

• Gấp vở, nói to ba ý chính của bài Lịch sử hôm qua.
• Nhìn mặt trước tấm thẻ "Diện tích hình thang", tự viết công thức ra giấy nháp rồi mới lật mặt sau.
• Che cột nghĩa tiếng Việt, nhìn từ tiếng Anh và đọc nghĩa.
• Vẽ lại sơ đồ vòng tuần hoàn của nước mà không nhìn sách.

Nhớ ra được thì tốt. Không nhớ ra cũng tốt, vì bạn vừa biết chính xác chỗ nào cần học thêm, thay vì đọc lại cả những phần đã thuộc.

Khoảng cách bao lâu là vừa

Không có con số thần kỳ dùng cho mọi bài. Nhóm của Nicholas Cepeda công bố năm 2008 một nghiên cứu lớn với hơn một nghìn người tham gia, cho thấy khoảng cách tốt nhất phụ thuộc vào việc bạn cần nhớ bài trong bao lâu: cần nhớ càng lâu thì khoảng cách giữa các lần ôn càng nên dài. Với học sinh, có thể dùng một lịch dễ nhớ như sau:

1. Ngày học bài mới: học trên lớp, tối về tự nhớ lại 5 phút.
2. Sau 1–2 ngày: tự kiểm tra lần thứ hai.
3. Sau khoảng 1 tuần: lần thứ ba, gộp với bài mới của tuần.
4. Sau 2–3 tuần: lần thứ tư, thường rơi vào dịp ôn giữa kỳ.
5. Trước kiểm tra cuối kỳ: chỉ cần ôn lại những phần từng quên.

Lịch này không cứng. Phần nào nhớ dễ thì giãn ra, phần nào hay quên thì gặp lại sớm hơn. Hộp thẻ dưới đây làm việc đó gần như tự động.

Thử làm: hộp thẻ ôn bài năm ngăn

Cách này do nhà báo khoa học Sebastian Leitner giới thiệu trong một cuốn sách về cách học xuất bản năm 1972, nên nhiều nơi gọi là "hộp Leitner". Bạn chỉ cần một hộp giày cũ, bìa cứng và giấy thủ công cắt thẻ.

Chuẩn bị

• Một hộp giày hoặc hộp bánh, chia thành 5 ngăn bằng bìa cứng. Đánh số ngăn 1 đến 5 bằng bút dạ.
• Thẻ giấy cỡ bằng bàn tay (khoảng 7 × 10 cm). Mặt trước ghi câu hỏi, mặt sau ghi đáp án.
• Một tờ lịch nhỏ dán bên hông hộp.

Cách dùng

1. Thẻ mới luôn vào ngăn 1.
2. Ngăn 1 ôn mỗi ngày, ngăn 2 ôn cách 2 ngày, ngăn 3 ôn mỗi tuần một lần, ngăn 4 hai tuần một lần, ngăn 5 mỗi tháng một lần.
3. Khi ôn, đọc mặt trước, tự trả lời (nói to hoặc viết ra nháp), rồi mới lật thẻ.
4. Trả lời đúng: thẻ lên một ngăn. Trả lời sai: thẻ về lại ngăn 1, dù đang ở ngăn nào.
5. Thẻ ở ngăn 5 trả lời đúng thêm một lần thì cất riêng vào phong bì "đã chắc".

Hộp tự sắp xếp thay bạn: thẻ khó cứ quay về ngăn 1 để gặp thường xuyên, thẻ dễ thì đi lên và ít làm phiền. Mỗi ngày thường chỉ mất 10–15 phút.

Viết thẻ thế nào cho tốt

• Mỗi thẻ một ý. "Thủ đô và các nước Đông Nam Á" là quá nhiều; "Thủ đô của Lào là gì?" là vừa.
• Hỏi theo kiểu bắt phải nghĩ: thay vì "Quang hợp", hãy viết "Cây cần những gì để quang hợp, và tạo ra gì?".
• Tự viết bằng lời của mình, đừng chép nguyên câu trong sách.
• Với Toán, ghi một bài mẫu ngắn ở mặt trước thay vì chỉ ghi tên công thức.

Dùng ôn cách quãng cho từng môn

Môn	Mặt trước thẻ	Mặt sau thẻ
Tiếng Anh	Từ mới kèm một câu ví dụ, che nghĩa	Nghĩa, cách đọc, một câu tự đặt
Toán	Một bài nhỏ: "Tính chu vi hình tròn bán kính 3 cm"	Công thức và lời giải ngắn
Lịch sử và Địa lí	"Văn Miếu được xây năm nào, dưới triều vua nào?"	Năm 1070, thời vua Lý Thánh Tông
Khoa học tự nhiên	"Vì sao lá cây có màu xanh?"	Câu trả lời trong ba dòng, bằng lời của mình
Ngữ văn	"Biện pháp so sánh khác ẩn dụ chỗ nào?"	Định nghĩa ngắn và một ví dụ tự tìm

Ôn cách quãng hợp nhất với những thứ cần nhớ chính xác: từ vựng, công thức, mốc năm, định nghĩa. Với kỹ năng như viết đoạn văn hay giải bài toán có lời văn, nguyên lý vẫn đúng, chỉ là mỗi lần "ôn" là làm một bài mới cùng dạng sau vài ngày, thay vì làm liền mười bài trong một tối.

Bố mẹ giúp được gì

• Làm người hỏi, không làm người chấm. Cầm thẻ đọc câu hỏi cho con trả lời trong lúc nấu cơm hay ngồi xe buýt. Con nhớ ra thì gật đầu, chưa nhớ thì đưa thẻ cho con tự đọc mặt sau, không cần bình luận.
• Đừng đánh giá qua cảm giác "thuộc". Con học dồn tối trước kiểm tra trông có vẻ chăm hơn, nhưng con ôn 15 phút mỗi ngày mới là cách giữ bài lâu.
• Giữ hộp ở chỗ dễ thấy. Hộp nằm trong ngăn kéo là hộp bị quên.
• Cùng làm thẻ cho thứ bố mẹ đang học, như vài câu tiếng Anh giao tiếp. Con thấy người lớn cũng học bằng cách đó thì tự nhiên hơn nhiều lời nhắc.

Những hiểu lầm hay gặp

• "Ôn cách quãng tốn thời gian hơn." Không. Tổng thời gian có khi còn ít hơn, chỉ chia nhỏ ra.
• "Lần ôn sau mà quên là mình học hỏng." Quên một phần rồi nhớ lại chính là lúc bài được làm chắc. Nếu lần nào cũng nhớ dễ dàng, có thể khoảng cách đang quá ngắn.
• "Chỉ dùng cho học thuộc lòng." Cách này giúp cả hiểu bài, vì mỗi lần tự giải thích lại bằng lời mình là một lần hiểu sâu thêm.
• "Phải có ứng dụng mới làm được." Có ứng dụng điện thoại làm theo nguyên lý này, nhưng hộp giấy làm y hệt mà không kèm thông báo gây xao nhãng.

Câu hỏi thường gặp

Ôn cách quãng là gì?

Ôn cách quãng là ôn cùng một bài nhiều lần, mỗi lần cách nhau một khoảng tăng dần, ví dụ sau 1 ngày, 3 ngày, 1 tuần, 2–3 tuần. Mỗi lần ôn nên tự nhớ lại trước rồi mới xem đáp án. Cách này giúp nhớ lâu hơn học dồn trong một buổi.

Vì sao học thuộc rồi mà vài hôm sau vẫn quên?

Vì não quên nhanh nhất trong một hai ngày đầu sau khi học, như Hermann Ebbinghaus đã đo từ năm 1885. Cảm giác "thuộc" ngay sau khi học thường là do bài vừa nằm trước mắt. Mỗi lần tự nhớ lại sau một khoảng nghỉ làm đường quên thoải dần.

Hộp Leitner là gì và làm thế nào?

Hộp Leitner là hộp thẻ chia nhiều ngăn, thẻ trả lời đúng lên ngăn ôn thưa hơn, thẻ sai về ngăn ôn hằng ngày. Cách này được Sebastian Leitner giới thiệu năm 1972. Học sinh có thể tự làm bằng hộp giày, bìa cứng và thẻ giấy.

Mỗi ngày nên ôn bài bao nhiêu phút?

Với hộp thẻ, 10–15 phút mỗi ngày thường là đủ cho học sinh lớp 4–9. Điều quan trọng là ôn đều mỗi ngày hơn là ôn lâu một lần. Nếu số thẻ ở ngăn 1 quá nhiều, hãy bớt thêm thẻ mới trong vài ngày.

Đọc lại vở hay tự kiểm tra thì tốt hơn?

Tự kiểm tra tốt hơn cho trí nhớ lâu dài. Nghiên cứu của Roediger và Karpicke năm 2006 cho thấy nhóm tự viết lại những gì còn nhớ giữ bài sau một tuần tốt hơn nhóm chỉ đọc lại. Đọc lại vẫn có ích khi lần đầu tìm hiểu bài, nhưng khi ôn thì nên gấp vở lại trước.