Bạn cùng lớp khác mình: giọng nói, hoàn cảnh, khuyết tật và cách cư xử

Trong một lớp học, gần như chắc chắn có bạn nói giọng vùng khác, bạn là người dân tộc thiểu số, bạn có hoàn cảnh nhà khác hẳn nhà em, bạn đi lại hoặc học theo cách khác vì khuyết tật. Cư xử đúng với bạn khác mình không phức tạp: gọi bạn bằng tên chứ không bằng điểm khác biệt, hỏi trước khi giúp, không đem chỗ khác của bạn ra làm trò cười, và nhớ rằng bạn ấy giống em ở nhiều điều hơn là khác.

Lớp em đa dạng hơn em tưởng

Việt Nam có 54 dân tộc, với nhiều tiếng nói, cách ăn mặc, lễ Tết riêng. Một lớp học ở thành phố lớn có thể có bạn từ Nghệ An, bạn từ Sóc Trăng, bạn vừa từ nước ngoài về, bạn có bố mẹ là người hai nước. Một lớp ở vùng cao có thể có ba bốn dân tộc ngồi chung. Có bạn sống với ông bà vì bố mẹ đi làm xa, có bạn nhà đông anh chị em, có bạn là con một.

Từ khi Luật Người khuyết tật có hiệu lực năm 2011, giáo dục hoà nhập được xác định là cách giáo dục chủ yếu cho người khuyết tật: học sinh khuyết tật được học cùng lớp với các bạn khác khi có điều kiện. Vì thế em có thể học cùng một bạn khiếm thị, một bạn dùng xe lăn, một bạn tự kỷ hay một bạn khó đọc chữ.

Mỗi điểm khác biệt đó là một phần câu chuyện của bạn, không phải toàn bộ con người bạn.

Những câu nói làm tổn thương mà người nói không để ý

Nhiều câu được nói ra như đùa, nhưng người nghe thì nhớ rất lâu. Thử so sánh:

Câu hay nghe	Vì sao làm đau	Thay bằng
Bắt chước giọng nói vùng miền để cười	Bạn thấy tiếng nói của gia đình mình bị chế nhạo	Hỏi bạn từ đó ở quê bạn nghĩa là gì
Đặt biệt danh theo ngoại hình, màu da, dáng người	Bạn bị gọi bằng điều mình không chọn được	Gọi bạn bằng tên
"Nhà nó nghèo mà"	Biến hoàn cảnh thành lời chê	Không bàn chuyện tiền nhà người khác
Dùng tên một loại khuyết tật để mắng nhau	Coi khuyết tật như điều xấu	Bỏ hẳn kiểu mắng này
"Cậu nói được tiếng Kinh giỏi ghê"	Khen mà như ngạc nhiên, thấy bạn là người ngoài	Khen điều bạn làm được, như bài thuyết trình hay

Luật Trẻ em năm 2016 của Việt Nam nêu rõ phân biệt đối xử với trẻ em là hành vi bị cấm. Nhưng không cần đến luật, em cũng biết cảm giác bị cười vì một điều mình không chọn.

Bạn có hoàn cảnh khác nhà mình

Khác biệt về tiền bạc thường không ai nói ra nhưng ai cũng cảm thấy. Có bạn mặc lại đồng phục của anh chị, có bạn không đi cùng cả lớp liên hoan vì nhà không có khoản đó, có bạn không có điện thoại riêng nên không ở trong nhóm nhắn tin. Một vài việc nhỏ giúp bạn không thấy bị bỏ ra ngoài:

• Khi rủ nhau đi chơi, gợi ý cả những việc không tốn tiền: đá cầu ở công viên, đọc sách ở thư viện, đạp xe quanh hồ có người lớn đi cùng.
• Không bình luận về đồ dùng, quần áo, điện thoại của bạn.
• Khi lớp góp quỹ, nếu em là cán bộ lớp, nhắc riêng chứ đừng đọc tên bạn chưa nộp trước cả lớp; chuyện khó thì báo cô chủ nhiệm.
• Nhắn những việc quan trọng của lớp cho bạn bằng cách bạn nhận được, như nói trực tiếp hoặc nhờ bố mẹ bạn.

Tò mò thì hỏi thế nào cho tử tế

Tò mò về người khác là bình thường, và hỏi đúng cách còn giúp hai bạn thân nhau hơn. Mấy nguyên tắc:

• Hỏi riêng, không hỏi trước đám đông: "Cậu dùng máy trợ thính à?" hỏi riêng nghe khác hẳn khi cả nhóm đang nhìn.
• Hỏi vì muốn hiểu, không phải để chọc: "Tết của người Mông có gì khác Tết nhà tớ không?" là câu hỏi đáng quý.
• Chấp nhận nếu bạn không muốn kể: "Ừ, không sao" rồi chuyển chuyện.
• Đừng hỏi một bạn như thể bạn đại diện cho cả một nhóm người: mỗi người là một người riêng.

Giúp bạn khuyết tật: hỏi trước, đừng làm thay

Nhiều bạn muốn giúp nhưng lại giúp theo cách làm bạn kia thấy mình bất lực. Một số điều nên biết:

1. Hỏi "Cậu có cần tớ giúp không?" trước khi giúp. Đừng tự đẩy xe lăn, tự cầm tay dắt bạn khiếm thị mà không hỏi.
2. Nếu bạn nói không cần, tin bạn. Bạn biết rõ nhất mình làm được gì.
3. Nói chuyện trực tiếp với bạn, không nói qua người đi cùng hay qua thầy cô hỗ trợ.
4. Giữ lối đi thông thoáng: đừng để cặp, ghế chắn lối của bạn dùng xe lăn hoặc bạn khiếm thị.
5. Rủ bạn tham gia các hoạt động ra chơi, câu lạc bộ, và cùng nghĩ cách cho bạn làm được, thay vì ngầm cho rằng bạn sẽ không muốn.

Có bạn khuyết tật không nhìn thấy được từ bên ngoài, như khó đọc chữ, khó tập trung, hoặc tự kỷ. Bạn có thể phản ứng mạnh với tiếng ồn, ít nhìn vào mắt người khác, thích một chủ đề rất sâu. Đó không phải là bạn "kỳ quặc" hay "chảnh", mà là bộ não của bạn làm việc theo cách khác.

Khi chính em là người khác biệt

Có thể em mới là người nói giọng khác cả lớp, người duy nhất mặc váy thổ cẩm vào ngày lễ, người phải đeo kính dày hay dùng máy trợ thính. Em không cần thay đổi chính mình để được chấp nhận. Một vài điều có thể giúp:

• Tìm một hai người bạn tò mò thật lòng và kể cho họ nghe về điều làm em khác. Bạn bè hiểu rồi thường sẽ đứng về phía em.
• Khi bị chế giễu một lần, có thể đáp ngắn: "Ừ, quê tớ nói thế đấy" rồi chuyển chuyện.
• Khi bị chế giễu lặp lại, bị cô lập, đó là bắt nạt. Kể với bố mẹ, cô chủ nhiệm, hoặc gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí.

Thử làm: bản đồ những điểm chung

Cách này làm được với một người bạn mà em ít nói chuyện, hoặc cả lớp trong giờ sinh hoạt.

1. Lấy một tờ giấy, vẽ hai vòng tròn chồng lên nhau một phần.
2. Hai bạn lần lượt hỏi nhau mười câu: món ăn thích nhất, môn học thích nhất, con vật muốn nuôi, sợ gì nhất, Tết nhà bạn có gì, ông bà ở đâu, cuối tuần hay làm gì…
3. Điều chỉ em có thì viết vào phần vòng tròn của em, điều chỉ bạn có thì viết vào phần của bạn, điều cả hai cùng có thì viết vào phần chồng nhau ở giữa.

Gần như lần nào phần ở giữa cũng có nhiều điều hơn hai bạn tưởng: cùng sợ bóng tối, cùng thích mì trộn, cùng có ông nội hay kể chuyện. Còn những điều ở hai bên là chỗ để hai bạn học thêm từ nhau. Thầy cô có thể ghép đôi những bạn ít khi ngồi cạnh nhau cho hoạt động này.

Câu hỏi thường gặp

Tôn trọng sự khác biệt ở trường là như thế nào?

Là gọi bạn bằng tên, không đem giọng nói, ngoại hình, hoàn cảnh hay khuyết tật của bạn ra làm trò cười, và đối xử với bạn như mọi bạn khác. Tò mò thì hỏi riêng, hỏi tử tế. Bạn không muốn kể thì tôn trọng.

Giúp bạn khuyết tật trong lớp thế nào cho đúng?

Hãy hỏi bạn có cần giúp không trước khi làm gì. Nếu bạn nói không cần thì tin bạn. Nói chuyện trực tiếp với bạn và rủ bạn tham gia các hoạt động chung.

Bị chê giọng nói vùng miền thì làm sao?

Có thể đáp ngắn rồi chuyển chuyện, không cần đổi giọng để được chấp nhận. Nếu bị chế giễu lặp đi lặp lại hoặc bị cô lập, đó là bắt nạt: hãy kể với bố mẹ, cô chủ nhiệm hoặc gọi Tổng đài 111.

Giáo dục hoà nhập là gì?

Là cách tổ chức để học sinh khuyết tật được học cùng lớp với các bạn khác, có hỗ trợ phù hợp. Ở Việt Nam, Luật Người khuyết tật có hiệu lực từ năm 2011 coi đây là phương thức giáo dục chủ yếu cho người khuyết tật. Cách làm cụ thể ở từng trường, phụ huynh hỏi nhà trường.

Bạn tự kỷ trong lớp có gì khác?

Mỗi bạn tự kỷ mỗi khác. Có bạn nhạy cảm với tiếng ồn, ít nhìn vào mắt, thích một chủ đề rất sâu hoặc cần nề nếp cố định. Cách tốt nhất là hỏi bạn hoặc thầy cô xem bạn thấy dễ chịu với điều gì.