Tập trung khi học bài: học sinh chống xao nhãng từ bàn học đến điện thoại

Học sinh chống xao nhãng hiệu quả nhất bằng cách dọn bớt thứ gây xao nhãng ra khỏi tầm mắt, chứ không phải bằng cách cố gắng chịu đựng. Điện thoại ở phòng khác, bàn học chỉ còn đồ của một môn, và chia buổi học thành những đợt ngắn có giờ nghỉ rõ ràng: ba việc đó giúp nhiều hơn mọi lời tự nhủ "phải tập trung". Bài này giải thích vì sao, kèm một bài thử đo xem mình bị kéo đi bao nhiêu lần trong một tối.

Tập trung là gì, và vì sao nó dễ vỡ

Bộ não chỉ xử lý kỹ được một luồng việc cần suy nghĩ tại một thời điểm. Khi đang giải bài Toán mà liếc sang tin nhắn, não không làm hai việc cùng lúc, mà nhảy qua lại giữa hai việc. Mỗi lần nhảy tốn một chút thời gian để "nhớ lại mình đang làm gì", các nhà tâm lý học gọi là chi phí chuyển việc.

Một lần chuyển việc chỉ tốn vài giây, nhưng ba mươi lần trong một buổi tối thì cộng lại không nhỏ. Tệ hơn, mỗi lần quay lại, bạn thường quay lại ở mức suy nghĩ nông hơn: đọc lại đề, quên mất hướng giải vừa nghĩ ra. Bài làm xong vẫn có, nhưng lâu hơn và hiểu ít hơn.

Chuyện này đúng với mọi người, không riêng học sinh. Người lớn làm việc cũng gặp y hệt. Khác ở chỗ, ở tuổi 9–15, phần não giúp tự kiềm chế và lên kế hoạch vẫn đang phát triển, nên dựa vào ý chí thuần tuý còn khó hơn. Đó là lý do nên sắp xếp môi trường cho bớt cám dỗ.

Điện thoại: thủ phạm lớn nhất, kể cả khi im lặng

Điện thoại gây xao nhãng theo hai cách. Cách dễ thấy là tiếng báo tin nhắn, thông báo. Cách khó thấy hơn là chỉ cần nó nằm cạnh tay, bạn đã có xu hướng cầm lên "xem một chút" mà không cần lý do.

Năm 2017, một nhóm nhà nghiên cứu ở Đại học Texas tại Austin công bố thí nghiệm cho thấy người làm bài kiểm tra trí nhớ và suy luận làm kém hơn một chút khi điện thoại úp trên bàn, so với khi điện thoại để ở phòng khác. Các nghiên cứu làm lại sau đó cho kết quả không đều, nên mức độ ảnh hưởng vẫn còn tranh luận. Nhưng lời khuyên rút ra thì không tốn gì để thử: khi học, để điện thoại ở phòng khác.

Nếu cần điện thoại để tra từ điển hay xem bài cô giao, hãy:

• Bật chế độ không làm phiền trong giờ học.
• Tra xong việc cần tra thì úp lại, đặt ra xa tầm tay.
• Gom các việc cần tra vào một lần, thay vì cầm máy lên năm lần.

Bàn học: chỉ để đồ của môn đang học

Mắt nhìn thấy gì thì đầu dễ nghĩ tới cái đó. Bàn học có truyện tranh, đồ chơi lắp ráp, túi bánh và ba quyển vở của ba môn khác nhau là một bàn học nhiều lời mời.

1. Trước khi ngồi, dọn mặt bàn còn trống.
2. Chỉ lấy ra sách, vở, bút, nháp của một môn.
3. Để sẵn một cốc nước, để khỏi phải đứng dậy giữa chừng.
4. Có một tờ giấy nhỏ gọi là "tờ để sau". Đang học mà chợt nhớ "mai phải mang áo thể dục", "muốn xem lại video kia", hãy ghi vào tờ này rồi học tiếp. Ý nghĩ được ghi lại thì đầu thôi nhắc mãi.

Ánh sáng cũng quan trọng: bàn học nên đủ sáng, đèn đặt bên trái nếu bạn viết tay phải để bóng tay không che chữ. Tiếng ồn thì mỗi người chịu khác nhau; nếu nhà đông, có thể thoả thuận với cả nhà một khung giờ vặn nhỏ tivi.

Chia nhỏ thời gian: phiên học có giờ nghỉ

Một cách được nhiều người dùng là kỹ thuật Pomodoro, do Francesco Cirillo, khi đó là sinh viên người Ý, nghĩ ra cuối những năm 1980. Tên gọi lấy từ chiếc đồng hồ bếp hình quả cà chua (pomodoro trong tiếng Ý). Cách làm gốc là học 25 phút, nghỉ 5 phút, sau bốn lượt thì nghỉ dài hơn.

Với học sinh, có thể điều chỉnh theo tuổi:

Lớp	Một phiên học	Nghỉ ngắn	Gợi ý
Lớp 4–5	15–20 phút	5 phút	Hai đến ba phiên mỗi tối là đủ
Lớp 6–7	20–25 phút	5 phút	Sau ba phiên nghỉ 10–15 phút
Lớp 8–9	25–40 phút	5–10 phút	Bài dài có thể kéo phiên lên 40 phút

Những con số trong bảng là điểm bắt đầu để thử, không phải chuẩn khoa học. Điều quan trọng là phiên học có điểm kết thúc rõ, nên dễ bắt đầu hơn: "chỉ 20 phút thôi" nghe nhẹ hơn nhiều so với "cả buổi tối".

Trong giờ nghỉ, nên đứng dậy, vươn vai, uống nước, nhìn ra cửa sổ. Tránh mở điện thoại hay video, vì những thứ đó được làm ra để giữ chân người xem lâu nhất có thể.

Thử làm: đếm số lần bị kéo đi

Bài thử này giúp bạn tự thấy mình bị xao nhãng bởi cái gì, thay vì nghe người lớn nói. Cần một tờ giấy, một cây bút và đồng hồ.

1. Tối thứ nhất: học như bình thường trong 30 phút. Mỗi lần bạn rời mắt khỏi bài vì một việc khác (cầm điện thoại, nghịch bút, đứng dậy lấy đồ, nghe tiếng tivi), vạch một gạch trên giấy và ghi một chữ: "ĐT", "bút", "tivi", "đói"…
2. Tối thứ hai: áp dụng ba việc: điện thoại để phòng khác, bàn chỉ còn đồ một môn, có tờ "để sau". Học 30 phút và đếm y như hôm trước.
3. So sánh: tối nào ít gạch hơn? Loại xao nhãng nào xuất hiện nhiều nhất? Bài làm được bao nhiêu?
4. Chọn một thay đổi giữ lại cho tuần sau, dựa trên chính kết quả của bạn.

Không cần khoe số gạch với ai, cũng không có số nào là "đạt". Đây chỉ là cách nhìn rõ thói quen của chính mình.

Khi xao nhãng không phải do điện thoại

Có lúc mọi thứ đã dọn gọn mà vẫn không tập trung được. Thường có lý do khác:

• Thiếu ngủ. Đêm trước ngủ muộn thì hôm sau đọc ba lần không vào là chuyện thường.
• Đói hoặc khát. Ăn nhẹ và uống nước trước khi học.
• Bài quá khó. Khi không biết bắt đầu từ đâu, đầu óc tự tìm cách trốn. Lúc đó hãy đánh dấu chỗ không hiểu và hỏi thầy cô, thay vì ngồi nhìn bài hàng giờ.
• Có chuyện lo lắng. Giận bạn, lo bài kiểm tra, chuyện trong nhà. Viết ra giấy hoặc nói với bố mẹ, anh chị một chút thường giúp nhẹ đầu hơn.

Nếu việc khó tập trung kéo dài, ảnh hưởng cả ở trường lẫn ở nhà, bố mẹ nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và hỏi ý kiến bác sĩ để được tư vấn đúng, thay vì tự kết luận.

Bố mẹ giúp được gì

• Giữ điện thoại của cả nhà ở một chỗ cố định trong giờ con học, kể cả điện thoại của bố mẹ.
• Không giao việc vặt hay gọi con giữa phiên học; chờ tới giờ nghỉ.
• Khen sự cố gắng cụ thể ("Hôm nay con ngồi được trọn hai phiên") thay vì khen chung chung hay so với anh chị em.
• Đừng ngồi sát canh. Ngồi đọc sách gần đó thì tốt hơn đứng sau lưng.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao để tập trung khi học bài ở nhà?

Bắt đầu bằng việc dọn thứ gây xao nhãng: để điện thoại ở phòng khác, bàn chỉ còn đồ của một môn, chuẩn bị sẵn nước. Chia buổi học thành các phiên 15–40 phút tuỳ tuổi, mỗi phiên có giờ nghỉ ngắn. Ghi những ý nghĩ chen ngang vào một tờ giấy để xử lý sau.

Phương pháp Pomodoro là gì?

Pomodoro là cách chia thời gian thành các phiên làm việc 25 phút xen giờ nghỉ 5 phút, do Francesco Cirillo nghĩ ra cuối những năm 1980. Với học sinh nhỏ, có thể rút phiên xuống 15–20 phút. Điểm mạnh của nó là mỗi phiên có điểm kết thúc rõ nên dễ bắt đầu.

Để điện thoại úp trên bàn có ảnh hưởng tới việc học không?

Một số nghiên cứu, như thí nghiệm của Đại học Texas năm 2017, cho thấy chỉ cần điện thoại ở gần cũng làm kết quả kém đi một chút, dù các nghiên cứu sau chưa thống nhất. Cách an toàn là để điện thoại ở phòng khác khi học. Nếu cần dùng để tra cứu, bật chế độ không làm phiền.

Vừa học vừa nghe nhạc có được không?

Mỗi người phản ứng khác nhau, và nghiên cứu cũng chưa có kết luận chung. Nhạc có lời dễ làm xao nhãng khi làm bài cần đọc và viết, nhạc không lời ở âm lượng nhỏ ít ảnh hưởng hơn. Hãy tự thử hai buổi có và không có nhạc rồi so xem bài làm được bao nhiêu.

Con khó tập trung kéo dài thì bố mẹ nên làm gì?

Trước hết kiểm tra giấc ngủ, ăn uống và lượng bài có quá sức không. Nếu đã điều chỉnh mà tình trạng vẫn kéo dài, ảnh hưởng cả ở trường, hãy trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và hỏi ý kiến bác sĩ. Đừng tự kết luận con lười hay có vấn đề gì.