Chào, cảm ơn, xin lỗi ở trường: ba câu ngắn mà học sinh hay ngại nói

Lời chào, lời cảm ơn và lời xin lỗi là ba câu ngắn nhất mà học sinh dùng ở trường hằng ngày, và cũng là ba câu hay bị nói qua loa hoặc bỏ quên nhất. Nói cho đúng thì không khó: chào kèm tên và ánh mắt, cảm ơn kèm việc cụ thể người ta đã làm, xin lỗi kèm việc mình đã làm sai và cách sửa. Ba câu này không phải phép lịch sự cho có, mà là cách người với người cho nhau biết "tớ thấy cậu".

Vì sao ba câu ngắn lại quan trọng

Hãy nhớ lại một buổi sáng em bước vào lớp và có bạn ngẩng lên gọi "Ê, Minh!". Em thấy mình được chờ đợi. So với buổi sáng không ai để ý, khác nhau rất xa. Lời chào là cách nhanh nhất để cho người khác biết họ có mặt trong mắt mình.

Lời cảm ơn thì có một tác dụng ngược chiều: nó làm người nói vui lên. Nhà tâm lý học người Mỹ Martin Seligman và cộng sự đã thử một bài tập vào năm 2005: người tham gia viết rồi trao tận tay một lá thư cảm ơn cho người từng giúp mình. Nhóm này thấy vui hơn rõ rệt, và cảm giác đó kéo dài khoảng một tháng. Còn lời xin lỗi, nếu đúng cách, là thứ hàn gắn được những chuyện tưởng như đã hỏng.

Trong văn hoá Việt, ba câu này còn gắn với cách xưng hô: chào "ạ" với người lớn, xưng "con" hoặc "em" với thầy cô, xưng "tớ – cậu", "mình – bạn" với bạn cùng lớp. Mỗi vùng mỗi nhà mỗi khác một chút. Điều quan trọng là xưng hô đúng mức với người mình nói.

Chào thế nào cho có hồn

• Gọi tên: "Chào Lan" ấm hơn hẳn "Chào". Nhớ tên người khác là một món quà nhỏ.
• Nhìn mặt người ta một chút: chào mà mắt dán vào điện thoại thì người kia biết ngay mình không được chú ý.
• Với thầy cô, cô lao công, bác bảo vệ: "Em chào cô ạ", "Cháu chào bác ạ". Bác bảo vệ, cô lao công, cô nhà bếp cũng là người làm cho trường chạy được mỗi ngày; nhiều bạn quên chào họ.
• Chào cả lúc về: "Tớ về nhé, mai gặp." Câu chào tạm biệt khép lại một ngày nhẹ nhàng.

Cảm ơn sao cho người ta thấy mình được ghi nhận

"Cảm ơn" trơn đã tốt. Nhưng thêm vào đó việc cụ thể thì người nghe nhớ lâu hơn nhiều. So sánh:

Cảm ơn chung chung	Cảm ơn cụ thể
"Cảm ơn nha."	"Cảm ơn cậu chép bài hộ tớ hôm tớ ốm, nhờ thế tớ làm được bài kiểm tra."
"Em cảm ơn cô."	"Em cảm ơn cô đã giảng lại câu đó, giờ em hiểu vì sao phải đổi dấu rồi ạ."
"Cảm ơn mẹ."	"Con cảm ơn mẹ dậy sớm làm cơm hộp, hôm nay các bạn khen món trứng cuộn."
"Cảm ơn bác."	"Cháu cảm ơn bác đã giữ hộ cái áo cháu bỏ quên ở sân ạ."

Có một lời cảm ơn khó hơn: cảm ơn khi được góp ý. "Cảm ơn cậu đã nói, tớ không để ý là mình nói to quá" là câu của người trưởng thành, dù em mới 12 tuổi.

Xin lỗi cho đúng: bốn phần của một lời xin lỗi

Nhóm nghiên cứu của Roy Lewicki ở Đại học bang Ohio (Mỹ) năm 2016 đã cho người tham gia đánh giá nhiều kiểu lời xin lỗi khác nhau. Họ thấy phần được coi trọng nhất là nhận trách nhiệm ("lỗi của tôi"), tiếp theo là đề nghị sửa chữa. Dựa vào đó, một lời xin lỗi đủ ý ở trường có thể gồm bốn phần:

1. Nói rõ mình đã làm gì: "Tớ xin lỗi vì đã làm đổ nước lên vở cậu."
2. Nhận đó là lỗi của mình: "Tớ đã đặt cốc sát mép bàn, là tại tớ."
3. Hiểu bạn bị ảnh hưởng thế nào: "Vở cậu ướt hết bài hôm qua, chắc cậu bực lắm."
4. Đề nghị sửa: "Tớ chép lại bài hộ cậu nhé, lần sau tớ để cốc vào cặp."

Những thứ làm lời xin lỗi mất tác dụng: "Xin lỗi, nhưng mà…", "Xin lỗi nếu cậu thấy buồn" (như thể lỗi ở chỗ bạn buồn), xin lỗi bằng giọng khó chịu, hoặc xin lỗi cho xong rồi tuần sau làm lại y hệt.

Với thầy cô, lời xin lỗi cũng theo bốn phần đó, chỉ thay cách xưng hô: "Em xin lỗi cô vì đã nói chuyện trong giờ. Em làm cô phải dừng bài giảng. Từ giờ em sẽ để chuyện đến giờ ra chơi ạ."

Xin phép: câu thứ tư hay bị quên

Bên cạnh ba câu kia còn một câu nhỏ khác: lời xin phép. "Cho tớ mượn bút nhé" trước khi cầm bút của bạn. "Em xin phép ra ngoài ạ" trước khi rời lớp. "Cho tớ xem với được không?" trước khi cầm điện thoại hay cuốn sổ của bạn. Đồ của người khác, dù rất nhỏ, vẫn là của họ. Hỏi trước một câu cho thấy em tôn trọng điều đó, và tránh được rất nhiều lần giận nhau vì "ai cho cậu lấy".

Nhận lời cảm ơn và lời xin lỗi thế nào

Nhận lời cảm ơn: chỉ cần "Không có gì đâu" hoặc "Tớ vui vì giúp được". Đừng gạt đi kiểu "Ôi việc vớ vẩn", vì như thế người cảm ơn thấy hụt hẫng.

Nhận lời xin lỗi: em không bắt buộc phải hết giận ngay. Có thể nói "Cảm ơn cậu đã xin lỗi, tớ cần thêm chút thời gian." Nhưng nếu bạn đã xin lỗi thật lòng và sửa sai, thì đừng nhắc lại chuyện cũ mãi.

Thử làm: tuần lễ ba câu

Trong một tuần đi học, em thử ba thử thách nhỏ, mỗi ngày đánh dấu vào một bảng ba cột:

• Cột chào: mỗi ngày chào một người mà trước giờ em ít chào: bác bảo vệ, cô thư viện, một bạn ít nói trong lớp. Gọi tên nếu biết.
• Cột cảm ơn: mỗi ngày cảm ơn một lần có kèm việc cụ thể.
• Cột xin lỗi: khi có dịp, xin lỗi đủ bốn phần. Không có dịp thì để trống, không sao cả.

Cuối tuần, ghi lại một phản ứng làm em bất ngờ nhất. Có thể em sẽ thấy bác bảo vệ cười rất tươi, hoặc người bạn ít nói hôm sau chủ động chào lại. Nếu em muốn đi xa hơn, viết một lá thư cảm ơn tay cho một thầy cô từng giúp em, rồi trao tận tay. Dịp 20/11 là lúc rất hợp.

Khi nói lời tử tế mà không được đáp lại

Có lúc em chào mà người kia lờ đi, em xin lỗi mà bạn vẫn quay mặt. Điều đó không làm lời của em mất giá trị. Em làm vì em muốn là người tử tế, không phải để đổi lấy điều gì. Nhưng nếu có người liên tục chế giễu khi em lịch sự, hoặc bắt em phải xin lỗi về những việc em không làm, đó là chuyện cần kể với thầy cô hoặc bố mẹ.

Câu hỏi thường gặp

Xin lỗi bạn thế nào cho thật lòng?

Nói rõ mình đã làm gì, nhận đó là lỗi của mình, hiểu bạn bị ảnh hưởng ra sao, và đề nghị cách sửa. Tránh thêm "nhưng mà" ngay sau lời xin lỗi. Quan trọng nhất là lần sau không lặp lại.

Vì sao nên chào cả bác bảo vệ, cô lao công?

Họ là những người làm cho trường sạch sẽ, an toàn mỗi ngày nhưng hay bị quên. Một lời chào cho họ biết công việc của mình được nhìn thấy. Đó cũng là cách học sinh thể hiện sự tôn trọng với mọi người.

Cảm ơn thầy cô như thế nào cho ý nghĩa?

Nói rõ điều thầy cô đã làm và nó giúp em thế nào, ví dụ "Em cảm ơn cô đã giảng lại, giờ em hiểu rồi ạ". Một lá thư cảm ơn viết tay vào dịp 20/11 hoặc cuối năm học cũng rất đáng quý.

Bạn xin lỗi mà mình vẫn còn giận thì sao?

Em không bắt buộc phải hết giận ngay. Có thể nói "Cảm ơn cậu đã xin lỗi, tớ cần thêm chút thời gian". Khi bạn đã thật lòng sửa sai thì đừng nhắc lại chuyện cũ mãi.

Học sinh xưng hô với thầy cô thế nào cho đúng?

Phổ biến nhất là xưng "em" và gọi "thầy", "cô", kèm "ạ" ở cuối câu. Ở tiểu học, nhiều nơi học sinh xưng "con". Nếu chưa chắc, cứ theo cách các bạn trong lớp và thầy cô quen dùng.