Thấy bạn bị bắt nạt mà không biết làm gì: người đứng xem giúp được gì

Thấy bạn bị bắt nạt, em không cần lao vào đánh nhau mới giúp được. Có những việc an toàn mà rất hiệu quả: không cười theo, đến đứng cạnh hoặc gọi bạn bị bắt nạt đi chỗ khác, báo ngay cho thầy cô, và sau đó hỏi han bạn ấy. Người đứng xem chiếm số đông trong hầu hết các vụ bắt nạt, nên lựa chọn của những người đứng xem có sức nặng hơn em nghĩ.

Vì sao người đứng xem lại quan trọng đến thế

Một vụ bắt nạt ở trường hiếm khi chỉ có hai người. Thường còn có một vòng người xung quanh: người cười theo, người cổ vũ, người đứng xem im lặng, người lảng đi. Người bắt nạt rất để ý vòng người đó. Tiếng cười, tiếng hò, hay chỉ sự im lặng của đám đông đều được hiểu là "mọi người thấy chuyện này bình thường".

Các nhà tâm lý học Canada Wendy Craig và Debra Pepler cùng cộng sự đã đặt máy quay ghi lại giờ ra chơi ở các trường tiểu học tại Toronto vào những năm 1990. Trong một bài báo năm 2001, nhóm của họ cho biết bạn bè có mặt ở phần lớn các vụ bắt nạt nhưng chỉ lên tiếng can trong một phần nhỏ số vụ. Điều đáng nhớ nhất: khi có bạn can, hơn một nửa số vụ dừng lại chỉ trong khoảng mười giây.

Mười giây. Không cần sức mạnh, chỉ cần một người không đứng im.

Vì sao mọi người thường đứng im

Đứng im không có nghĩa là người xấu. Thường là vì:

• Sợ bị nhắm vào tiếp: "Mình lên tiếng thì mai đến lượt mình."
• Nghĩ người khác sẽ làm: càng đông người xem, ai cũng nghĩ sẽ có người khác ra tay. Các nhà tâm lý học gọi là hiệu ứng người ngoài cuộc.
• Không biết làm gì: chưa ai dạy những cách giúp an toàn.
• Tưởng là đùa: nhất là khi người bị bắt nạt cũng cười gượng cho qua.

Biết những lý do này giúp em nhận ra lúc chính mình đang lưỡng lự, và chọn khác đi.

Sáu việc an toàn em có thể làm

Không phải tình huống nào cũng giống nhau. Em chọn việc hợp với mức độ nguy hiểm và với chính em:

Việc làm	Làm thế nào	Khi nào hợp
Không cười, không quay phim	Không cổ vũ, không chia sẻ ảnh, video chế giễu	Mọi lúc, ai cũng làm được
Gọi bạn đi chỗ khác	"Ê, cô gọi cậu lên lớp kìa", "Đi xuống thư viện với tớ"	Khi muốn đưa bạn ra mà không đối đầu
Đến đứng cạnh bạn	Đứng cạnh, rủ thêm một hai người bạn cùng đến	Khi em đi cùng nhóm
Nói một câu ngắn	"Thôi đi, không vui đâu." Nói bình thản, không chửi lại	Khi em thấy an toàn để lên tiếng
Báo người lớn	Chạy đi gọi thầy cô, giám thị gần nhất	Khi có đánh nhau, có vật nguy hiểm, có nhiều người
Hỏi han sau đó	"Cậu có sao không? Tớ thấy chuyện lúc nãy, không phải lỗi của cậu."	Luôn luôn, kể cả khi lúc đó em không làm gì được

Nếu có đánh nhau thật hoặc có ai cầm vật nguy hiểm, đừng tự lao vào. Việc đúng là chạy đi gọi người lớn ngay. Gọi người lớn không phải hèn, mà là chọn cách nhanh nhất để chấm dứt chuyện.

Việc nhỏ nhất mà nhiều ý nghĩa nhất: hỏi han sau đó

Người bị bắt nạt thường thấy cô độc nhất không phải lúc bị đánh, mà lúc thấy cả lớp nhìn mà không ai nói gì. Một câu hỏi han, một lời mời ngồi cùng bàn ăn trưa, một tin nhắn "Tớ ở phe cậu" giúp bạn biết mình không bị bỏ rơi.

Em cũng có thể đề nghị đi cùng bạn đến gặp thầy cô: "Cậu muốn tớ đi cùng không? Tớ kể những gì tớ thấy." Lời kể của người chứng kiến giúp thầy cô hiểu sự việc nhanh hơn.

Khi chuyện bắt nạt diễn ra trên mạng

Trong nhóm nhắn tin của lớp, có ai đó đăng ảnh chế một bạn, mọi người thả biểu tượng cười. Lúc này việc em có thể làm:

1. Không thả biểu tượng, không bình luận cười, không chia sẻ tiếp.
2. Chụp màn hình làm bằng chứng.
3. Báo cáo bài đăng với nền tảng (hầu hết mạng xã hội đều có nút báo cáo).
4. Nhắn riêng cho bạn bị chế giễu một lời động viên.
5. Đưa ảnh chụp cho bố mẹ hoặc cô chủ nhiệm.

Một ảnh chế không ai cười theo sẽ nhanh chóng chìm đi. Một ảnh chế được hàng chục người thả cười sẽ theo bạn ấy rất lâu.

Khi người bắt nạt là bạn thân của em

Đây là tình huống khó nhất. Em quý bạn ấy, đi chơi cùng bạn ấy, nhưng thấy bạn ấy hay trêu một bạn khác quá đà. Lên tiếng thì sợ mất bạn, im lặng thì thấy không đúng. Thường thì nói riêng với bạn thân là cách hiệu quả nhất, vì lời của bạn thân có trọng lượng hơn lời của người ngoài: "Tớ biết cậu chỉ đùa, nhưng bạn ấy không vui đâu. Thôi đi cậu." Không cần mắng, không cần nói trước nhóm.

Nếu bạn vẫn tiếp tục, em có quyền không đi cùng những lúc đó. Và nếu bạn kia bị tổn thương thật, kể với thầy cô vẫn là việc đúng, kể cả khi người gây chuyện là bạn của em. Tình bạn thật không đòi em phải im lặng trước điều sai.

Nếu chính em từng đứng im hoặc từng cười theo

Nhiều người đọc đến đây sẽ nhớ lại một lần mình đã cười theo, đã đứng xem. Chuyện đó không làm em thành người xấu. Điều quan trọng là bây giờ em làm gì. Em có thể đến nói với bạn kia: "Hôm đó tớ đã cười, tớ xin lỗi. Tớ không nên làm vậy." Lời xin lỗi muộn vẫn có ý nghĩa rất lớn với người bị tổn thương.

Và nếu em nhận ra chính mình đôi khi là người trêu bạn quá đà, thì nói chuyện với một người lớn em tin cũng là một bước can đảm. Ai cũng có thể thay đổi.

Thử làm: tập trước ba câu

Người ta thường đứng im vì lúc gặp chuyện không nghĩ ra nói gì. Vậy hãy chuẩn bị trước. Cùng một bạn thân hoặc cùng bố mẹ ở nhà, mỗi người chọn ba câu ngắn của riêng mình, rồi nói to vài lần cho quen miệng:

• Một câu để dừng: "Thôi, đủ rồi."
• Một câu để kéo bạn đi: "Đi với tớ, cô đang tìm cậu."
• Một câu để hỏi han: "Cậu ổn không? Không phải lỗi của cậu đâu."

Rồi đóng vai: một người làm người đứng xem, người kia mô tả một tình huống ("giờ ra chơi, có ba bạn đang giật mũ của một bạn lớp dưới"). Người đứng xem chọn việc làm trong bảng ở trên và nói câu của mình. Đổi vai vài lần. Lần đầu sẽ thấy ngượng; đến lần thứ ba thì câu nói tự bật ra. Ở lớp, thầy cô có thể dùng hoạt động này trong giờ sinh hoạt.

Câu hỏi thường gặp

Thấy bạn bị bắt nạt thì nên làm gì?

Không cười theo, gọi bạn đi chỗ khác hoặc đến đứng cạnh bạn, báo thầy cô, và hỏi han bạn sau đó. Chọn việc an toàn với em. Nếu có đánh nhau thì đừng lao vào mà chạy đi gọi người lớn ngay.

Hiệu ứng người ngoài cuộc là gì?

Đó là khi càng đông người chứng kiến một chuyện xấu, mỗi người càng ít ra tay vì ai cũng nghĩ người khác sẽ làm. Biết hiện tượng này giúp em nhận ra lúc mình đang chờ người khác, và tự hành động.

Bênh bạn bị bắt nạt có bị nhắm vào không?

Có thể có rủi ro, vì vậy hãy chọn cách an toàn như đi cùng nhóm bạn, gọi bạn ra chỗ khác hoặc báo thầy cô. Nếu sau đó em bị đe doạ, hãy kể ngay với người lớn hoặc gọi Tổng đài 111.

Thấy bạn bị chế giễu trong nhóm chat lớp thì làm gì?

Không thả biểu tượng cười, không chia sẻ tiếp, chụp màn hình rồi báo cáo bài đăng. Nhắn riêng động viên bạn bị chế giễu và đưa bằng chứng cho bố mẹ hoặc cô chủ nhiệm.

Nói với thầy cô thì có lộ tên mình không?

Em có thể xin thầy cô giữ kín tên người báo, và thầy cô thường làm được điều đó. Nếu em lo lắng, hãy nói rõ ngay từ đầu. Em cũng có thể nhờ bố mẹ báo giúp.