Chọn sách hợp tuổi cho học sinh lớp 4 đến lớp 9: phép thử năm ngón tay

Chọn sách hợp tuổi cho học sinh lớp 4 đến lớp 9 cần nhìn ba thứ cùng lúc: chữ có vừa sức đọc không, nội dung có hợp độ chín của bạn ấy không, và chủ đề có làm bạn ấy muốn lật trang tiếp không. Con số tuổi in trên bìa chỉ là gợi ý. Cách thử nhanh nhất là đọc một trang ngay tại giá sách và đếm số từ chưa hiểu bằng năm ngón tay.

Ba câu hỏi trước khi mượn một cuốn sách

Người lớn hay hỏi "cuốn này mấy tuổi đọc được?". Câu hỏi đó gộp ba chuyện khác nhau thành một:

Câu hỏi	Nói về điều gì	Cách kiểm
Mình có đọc trôi không?	Độ khó của chữ: câu dài hay ngắn, nhiều từ Hán Việt hay từ lạ không, cỡ chữ to nhỏ	Phép thử năm ngón tay ở dưới
Nội dung có hợp không?	Độ chín: có cảnh bạo lực, sợ hãi, chuyện tình cảm người lớn, chuyện mất mát nặng nề không	Đọc lời giới thiệu bìa sau, hỏi thủ thư, bố mẹ đọc lướt trước
Mình có muốn đọc không?	Sở thích: chủ đề, thể loại, nhân vật có làm mình tò mò không	Đọc trang đầu, nhìn mục lục, hỏi bạn đã đọc

Ba trục này thường lệch nhau. Một bạn lớp 8 đọc còn chậm vẫn cần sách có chủ đề tuổi mới lớn, chỉ là chữ dễ hơn. Một bạn lớp 4 đọc rất nhanh có thể đọc trôi một cuốn tiểu thuyết dày, nhưng nội dung chưa chắc hợp. Chọn sách tốt là tìm chỗ cả ba cùng vừa.

Phép thử năm ngón tay

Đây là một mẹo được nhiều lớp học trên thế giới dùng để học sinh tự kiểm độ khó của sách. Không ai biết chắc ai nghĩ ra đầu tiên, nhưng nó đơn giản và hiệu quả:

1. Mở một trang ở khoảng giữa sách (không phải trang đầu, vì trang đầu thường dễ hơn).
2. Đọc trang đó, có thể đọc thầm hoặc đọc nhỏ thành tiếng.
3. Mỗi lần gặp một từ không hiểu nghĩa hoặc không đọc trôi được, gập một ngón tay.
4. Hết trang, nhìn bàn tay:

• 0 đến 1 ngón: sách dễ với bạn. Rất hợp để đọc thư giãn, đọc nhanh, đọc lúc mệt.
• 2 đến 3 ngón: vừa sức. Bạn hiểu gần hết, lại học thêm vài từ mới.
• 4 ngón: hơi khó. Đọc được nếu bạn rất thích chủ đề, nên có từ điển hoặc người lớn bên cạnh.
• 5 ngón trở lên: khó lúc này. Không có gì xấu cả, chỉ là để dành cuốn này cho vài tháng nữa, hoặc đọc chung với bố mẹ.

Lưu ý: đọc sách dễ không phải là "lười". Người đọc giỏi ở mọi tuổi đều đọc rất nhiều sách dễ, vì đọc trôi chảy chính là lúc ta tập đọc nhanh và hiểu sâu. Sách vừa sức và hơi khó thì giúp vốn từ lớn lên. Một tủ sách tốt có cả ba loại.

Lớp 4 – 5: từ truyện ngắn sang truyện dài

Ở tuổi 9 – 11, nhiều bạn đang chuyển từ sách tranh, truyện ngắn sang những cuốn có nhiều chương. Đây là bước khó: truyện dài đòi hỏi nhớ nhân vật và mạch truyện qua nhiều ngày đọc.

• Truyện có chương ngắn, mỗi chương đọc xong trong 10 – 15 phút, giúp bạn có cảm giác "xong một phần".
• Truyện đồng thoại (truyện mà con vật, đồ vật biết nói và hành động như người), như "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài, rất hợp vì hấp dẫn mà vẫn gần gũi.
• Truyện cổ tích, truyện dân gian các nước, mỗi truyện một buổi.
• Sách khoa học phổ thông có nhiều hình: động vật, cơ thể người, vũ trụ, cách máy móc hoạt động.
• Truyện tranh có cốt truyện vẫn là sách thật, nhất là với các bạn còn ngại chữ.

Lớp 6 – 7: đọc dài hơn, chủ đề rộng hơn

Lên trung học cơ sở, nhiều bạn đã đọc được tiểu thuyết vài trăm trang. Chủ đề cũng rộng ra: phiêu lưu, kỳ ảo, trinh thám nhẹ, truyện về tình bạn, gia đình, trường lớp.

• Các truyện viết về tuổi học trò Việt Nam của Nguyễn Nhật Ánh, như bộ "Kính vạn hoa", được nhiều thế hệ học sinh đọc.
• Các tác phẩm kinh điển thế giới viết cho thiếu nhi đã có bản dịch tiếng Việt, như "Hoàng tử bé" của Antoine de Saint-Exupéry hay "Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer" của Mark Twain.
• Sách phi hư cấu: tiểu sử nhà khoa học, lịch sử các phát minh, sách về các vùng đất của Việt Nam.

Đây cũng là tuổi bắt đầu gặp những cuốn có nội dung buồn hoặc nặng: mất người thân, gia đình tan vỡ, bị bạn bè xa lánh. Sách như vậy không xấu, đôi khi rất cần, vì giúp bạn hiểu cảm xúc của mình và của người khác. Nhưng nên có người lớn để nói chuyện sau khi đọc.

Lớp 8 – 9: sách tuổi mới lớn và sách người lớn chọn lọc

Ở tuổi 13 – 15, nhiều bạn bắt đầu đọc sách văn học dành cho tuổi mới lớn, và cả một số sách của người lớn. Đây là lúc bố mẹ nên chuyển từ "chọn sách cho con" sang "chọn sách cùng con":

• Để con tự chọn nhiều hơn, nhưng hỏi chuyện về những gì con đang đọc.
• Đọc cùng một cuốn rồi nói chuyện về nó. Cách này hiệu quả hơn cấm đoán.
• Với chủ đề nhạy cảm (bạo lực, chuyện tình cảm, cái chết), không nhất thiết phải cấm, mà nên hỏi: con hiểu đoạn đó thế nào, con cảm thấy ra sao.

Đọc nhãn tuổi trên bìa sách

Nhiều nhà xuất bản sách thiếu nhi ở Việt Nam in khuyến nghị lứa tuổi trên bìa, kiểu "dành cho lứa tuổi 6+" hay "dành cho tuổi mới lớn". Nhãn này hữu ích nhưng cần hiểu đúng:

• Nhãn tuổi chủ yếu nói về độ chín nội dung, không phải độ khó của chữ.
• Con số là mức tối thiểu gợi ý, không phải mức tối đa. Sách "6+" vẫn có thể rất hay với người 14 tuổi.
• Không phải sách nào cũng có nhãn, nhất là sách dịch cũ hoặc sách in lâu năm.
• Mỗi gia đình có quan điểm khác nhau. Một cuốn nhãn 13+ có thể hợp với bạn 12 tuổi này mà chưa hợp với bạn 14 tuổi khác.

Khi bố mẹ và con chọn khác nhau

Chuyện rất thường gặp: con muốn đọc truyện tranh, bố mẹ muốn con đọc "sách có ích". Vài cách gỡ:

1. Chia lượt: một cuốn con chọn, một cuốn bố mẹ gợi ý.
2. Tìm cầu nối: con thích truyện tranh lịch sử thì gợi ý một cuốn sách chữ về đúng giai đoạn đó.
3. Tôn trọng sở thích: trẻ đọc nhiều thường bắt đầu từ việc được đọc thứ mình thích. Ép đọc sách "bổ ích" mà con không muốn hay làm con ngại đọc lâu dài.
4. Hỏi thủ thư: thủ thư trường và thủ thư thư viện công cộng biết rất nhiều cuốn ở giữa hai lựa chọn của bố mẹ và con.

Thử làm: lập danh sách "cuốn tiếp theo" của riêng mình

Bạn cần một cuốn sổ nhỏ hoặc mặt sau của vở nháp.

1. Kẻ ba cột: Dễ, đọc cho vui · Vừa sức · Để dành.
2. Lần tới lên thư viện, chọn năm cuốn trông hấp dẫn. Với mỗi cuốn, làm phép thử năm ngón tay ở một trang giữa sách.
3. Ghi tên sách vào cột hợp với số ngón tay đã gập.
4. Mượn một cuốn ở cột "Vừa sức" và một cuốn ở cột "Dễ".
5. Vài tháng sau, thử lại các cuốn ở cột "Để dành". Nhiều khả năng vài cuốn đã chuyển sang "Vừa sức". Đó là dấu hiệu vốn đọc của bạn đã lớn lên mà không cần ai đo đếm.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh lớp 4 nên đọc sách gì?

Học sinh lớp 4 hợp với truyện có chương ngắn, truyện đồng thoại, truyện cổ tích, sách khoa học phổ thông nhiều hình và truyện tranh có cốt truyện. Quan trọng hơn danh sách là bạn ấy đọc trôi và thích đọc. Dùng phép thử năm ngón tay để kiểm độ khó.

Phép thử năm ngón tay là gì?

Là cách tự kiểm độ khó của sách: đọc một trang giữa sách, mỗi từ không hiểu thì gập một ngón tay. Gập 2 đến 3 ngón là vừa sức, 0 đến 1 là dễ, từ 5 ngón trở lên thì nên để dành sau hoặc đọc cùng người lớn.

Nhãn "dành cho lứa tuổi" trên bìa sách có đáng tin không?

Nhãn tuổi là gợi ý hữu ích của nhà xuất bản, chủ yếu về độ chín của nội dung chứ không phải độ khó của chữ. Con số thường là mức tối thiểu. Bố mẹ vẫn nên đọc lướt hoặc hỏi thủ thư khi phân vân.

Con lớp 8 mà chỉ thích đọc sách dễ thì có sao không?

Không sao. Đọc sách dễ giúp đọc trôi chảy và giữ niềm vui đọc. Bố mẹ có thể gợi ý thêm những cuốn có chủ đề hợp tuổi mới lớn mà chữ không quá khó, và đọc cùng con một cuốn hơi khó hơn để nói chuyện về nó.

Có nên cấm con đọc sách có nội dung buồn hoặc bạo lực?

Không nhất thiết phải cấm, nhưng cần cân nhắc theo tuổi và tính cách của con. Với học sinh lớn, đọc cùng rồi nói chuyện thường hiệu quả hơn cấm. Nếu sau khi đọc con sợ hãi, mất ngủ hay buồn kéo dài, hãy tạm dừng và trò chuyện, khi cần thì hỏi thầy cô hoặc chuyên gia tâm lý học đường.