Vì sao sách thư viện xếp theo số: học sinh đọc nhãn gáy sách thế nào

Sách trong thư viện được xếp theo số vì con số cho mỗi chủ đề một địa chỉ cố định: sách cùng chủ đề luôn đứng cạnh nhau, và ai biết số thì tìm được ngay, ở bất kỳ thư viện nào dùng cùng cách đánh số. Dãy số trên nhãn gáy sách chính là địa chỉ ấy. Hệ đánh số phổ biến nhất thế giới, cũng được nhiều thư viện Việt Nam dùng, là khung phân loại thập phân Dewey.

Nếu không có số thì sao

Hãy tưởng tượng thư viện trường xếp sách theo màu bìa, hoặc theo ngày mua về. Lúc đầu trông khá gọn. Nhưng khi bạn cần một cuốn về loài ếch, bạn sẽ phải lục mọi giá, vì sách về ếch có thể bìa xanh, bìa đỏ, mua năm nay hay mười năm trước.

Xếp theo tên sách theo bảng chữ cái thì tìm được một cuốn đã biết tên, nhưng không giúp gì khi bạn chỉ biết chủ đề. Hai cuốn "Ếch nhái Việt Nam" và "Thế giới lưỡng cư" sẽ đứng cách nhau cả chục giá.

Phân loại theo chủ đề giải quyết chuyện đó: cả hai cuốn đều về lưỡng cư, nên cùng nhận một con số và đứng sát nhau. Đứng trước cuốn này, bạn thấy luôn những cuốn họ hàng của nó. Người làm thư viện gọi đây là "tìm thấy cả cuốn mình chưa biết là đang cần".

Melvil Dewey và mười lớp lớn

Năm 1876, Melvil Dewey, một người làm thư viện ở Mỹ, công bố một bảng chia toàn bộ tri thức thành mười lớp lớn, mỗi lớp mang một số hàng trăm. Bảng này được sửa và mở rộng qua rất nhiều lần tái bản cho tới nay. Thư viện Quốc gia Việt Nam đã chủ trì dịch khung phân loại này sang tiếng Việt, và nhiều thư viện trong nước, kể cả thư viện trường học, đang dùng nó.

Số	Lớp lớn	Ví dụ sách học sinh hay gặp
000	Tin học, thông tin, tác phẩm tổng quát	Bách khoa thư, sách kỷ lục, sách về máy tính
100	Triết học, tâm lý học	Sách về cảm xúc, kỹ năng sống
200	Tôn giáo	Sách giới thiệu các tôn giáo, thần thoại Hy Lạp, La Mã
300	Khoa học xã hội	Giáo dục, phong tục, truyện cổ tích dân gian
400	Ngôn ngữ	Từ điển tiếng Việt, từ điển Anh – Việt, ngữ pháp
500	Khoa học tự nhiên, toán học	Toán, vật lý, thiên văn, động vật, thực vật
600	Công nghệ, khoa học ứng dụng	Y học phổ thông, nấu ăn, máy móc, nông nghiệp
700	Nghệ thuật, giải trí, thể thao	Hội hoạ, âm nhạc, kiến trúc, bóng đá
800	Văn học	Thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết các nước
900	Lịch sử, địa lý	Lịch sử Việt Nam, du ký, tiểu sử

Một điều bất ngờ: truyện cổ tích không nằm ở lớp văn học 800 mà thường ở 398.2, thuộc lớp khoa học xã hội. Lý do là trong khung Dewey, truyện dân gian được coi là một phần của phong tục và văn hoá dân gian của một cộng đồng, chứ không phải tác phẩm của một nhà văn cụ thể.

Vì sao gọi là "thập phân"

Mỗi lớp lớn lại chia mười, rồi chia mười nữa, giống như chia một chiếc bánh thành phần nhỏ dần. Thử đi theo con đường đến cuốn sách về côn trùng:

1. 500: khoa học tự nhiên.
2. 590: động vật học.
3. 595: động vật chân khớp (nhóm có chân chia đốt như côn trùng, nhện, tôm cua).
4. 595.7: côn trùng.

Dấu chấm sau ba chữ số đầu là chỗ "chia nhỏ tiếp". Số càng dài thì chủ đề càng hẹp. Hay nhất là có thể chen vào giữa bao nhiêu cũng được: giữa 595 và 596 có 595.1, 595.2… rồi 595.71, 595.72… Thế giới có thêm một lĩnh vực mới thì vẫn còn chỗ cho nó, không cần đánh số lại cả thư viện.

Vài số khác để bạn thử nhận ra khi đi dọc giá:

• 030: bách khoa thư tổng quát.
• 520: thiên văn học.
• 641.5: nấu ăn.
• 780: âm nhạc.
• 796.334: bóng đá.
• 895.922: văn học Việt Nam.
• 959.7: lịch sử Việt Nam.

Lưu ý: mỗi thư viện có thể dùng ấn bản khác nhau, hoặc rút gọn số cho dễ dán. Thư viện trường nhỏ thường chỉ ghi ba chữ số đầu. Ý chính vẫn giữ: số gần nhau là chủ đề gần nhau.

Đọc một nhãn gáy sách

Nhãn gáy thường có hai hoặc ba dòng:

• Dòng trên: ký hiệu phân loại, ví dụ 595.7. Cho biết sách thuộc chủ đề nào.
• Dòng dưới: ký hiệu tác giả hoặc tên sách, thường là vài chữ cái đầu, ví dụ chữ đầu của họ tên tác giả. Nó giúp xếp các cuốn cùng số theo thứ tự chữ cái.
• Có nơi thêm năm xuất bản hoặc số bản.

Sách trên giá xếp từ trái sang phải, từ trên xuống dưới, theo số tăng dần. Hai cuốn cùng số thì so tiếp dòng chữ cái. Khi so số thập phân, hãy so từng chữ số một sau dấu chấm: 595.12 đứng trước 595.7, vì sau dấu chấm chữ số 1 nhỏ hơn 7, dù 12 trông lớn hơn 7.

Truyện và sách thiếu nhi ở nhiều trường còn được dán thêm chấm màu theo lứa tuổi hoặc thể loại. Đây là cách riêng của từng thư viện cho các bạn nhỏ dễ tìm, không phải quy tắc chung.

Những cách xếp sách khác trên thế giới

Dewey không phải cách duy nhất:

• Khung phân loại Thư viện Quốc hội Mỹ dùng chữ cái kết hợp số, được nhiều thư viện đại học lớn dùng vì kho của họ quá đồ sộ.
• Khung phân loại thập phân bách khoa (UDC) phát triển từ Dewey, phổ biến ở một số nước châu Âu.
• Ở Việt Nam, trước khi Dewey được dùng rộng rãi, nhiều thư viện đã dùng những khung phân loại khác nhau; một số kho sách cũ vẫn còn nhãn theo kiểu cũ.
• Một số thư viện công cộng ở nước ngoài thử xếp sách theo chủ đề đời thường như cửa hàng sách ("Nấu ăn", "Du lịch"). Cách này dễ dùng với kho nhỏ nhưng khó giữ trật tự khi kho lớn lên.

Không có cách nào hoàn hảo. Mỗi khung là một sự sắp xếp của con người, phản ánh cách người làm ra nó nhìn tri thức. Chính Dewey cũng từng bị phê bình vì dành quá nhiều chỗ cho một vài nền văn hoá và quá ít cho những nền văn hoá khác; các lần tái bản sau đã cố sửa dần.

Thử làm: phân loại tủ sách nhà mình

Bạn cần: các cuốn sách trong nhà (hoặc trong tủ sách lớp nếu cô cho phép), giấy nhớ, bút chì.

1. Lấy ra khoảng 20 cuốn bất kỳ.
2. Với mỗi cuốn, đọc bìa và mục lục, tự hỏi: "Cuốn này chủ yếu nói về cái gì?"
3. Dựa vào bảng mười lớp ở trên, viết số hàng trăm lên giấy nhớ và dán nhẹ lên bìa (không dán lên sách thư viện).
4. Chia sách thành các chồng theo số. Chồng nào dày nhất? Nhà bạn đọc nhiều văn học, hay khoa học, hay sách nấu ăn?
5. Tìm một cuốn khó xếp, ví dụ truyện tranh về lịch sử, hay sách khoa học viết dưới dạng truyện. Bàn với bố mẹ: nên xếp nó vào đâu? Không có đáp án tuyệt đối, chính người làm thư viện cũng phải cân nhắc như vậy.
6. Lên thư viện trường, tìm xem cuốn tương tự được dán số nào. Có giống cách bạn chọn không?

Sau lần này, bạn sẽ không bao giờ nhìn nhãn gáy sách như một dãy số vô nghĩa nữa.

Câu hỏi thường gặp

Số trên gáy sách thư viện có ý nghĩa gì?

Đó là ký hiệu phân loại, cho biết cuốn sách thuộc chủ đề nào và đứng ở đâu trên giá. Dòng dưới thường là vài chữ cái của tên tác giả hoặc tên sách, giúp xếp các cuốn cùng chủ đề theo thứ tự. Biết đọc nhãn này, bạn tìm sách nhanh hơn nhiều.

Khung phân loại thập phân Dewey là gì?

Đó là cách chia mọi chủ đề thành mười lớp lớn từ 000 đến 900, rồi chia nhỏ dần bằng các chữ số sau dấu chấm. Melvil Dewey công bố khung này năm 1876 ở Mỹ. Ngày nay nó được nhiều thư viện trên thế giới và ở Việt Nam sử dụng.

Vì sao truyện cổ tích lại xếp ở số 398?

Trong khung Dewey, truyện dân gian được xem là một phần văn hoá và phong tục của một cộng đồng, nên được đặt trong lớp khoa học xã hội 300, ở số 398.2. Còn truyện do một nhà văn cụ thể sáng tác thì nằm ở lớp văn học 800.

Sách xếp trên giá theo thứ tự nào?

Thường từ trái sang phải, từ ngăn trên xuống ngăn dưới, theo số phân loại tăng dần. Khi so phần thập phân, so từng chữ số sau dấu chấm, nên 595.12 đứng trước 595.7. Các cuốn cùng số được xếp tiếp theo chữ cái trên dòng dưới của nhãn.

Thư viện nào cũng dùng khung Dewey phải không?

Không. Nhiều thư viện đại học lớn dùng khung của Thư viện Quốc hội Mỹ, một số nước châu Âu dùng khung UDC, và có thư viện nhỏ tự xếp theo chủ đề đời thường. Ở Việt Nam, Dewey được dùng rộng rãi, nhưng kho sách cũ có thể vẫn còn nhãn theo khung cũ.