Truyện thiếu nhi Việt Nam học sinh nên đọc: kể gì, hợp với lớp mấy

Truyện thiếu nhi Việt Nam đáng đọc với học sinh lớp 4 đến lớp 9 trải dài từ "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài, thơ Trần Đăng Khoa, kho truyện cổ tích do Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, đến những cuốn về tuổi học trò của Nguyễn Nhật Ánh hay "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" của Nguyễn Ngọc Thuần. Điểm chung của chúng: kể bằng tiếng Việt rất đẹp về những thứ gần gũi — con dế, cánh đồng, góc sân, mái trường — mà đọc lại khi lớn vẫn thấy mới.

Danh sách dưới đây không phải bảng xếp hạng. Mỗi cuốn được chọn vì một lý do riêng, kèm gợi ý lớp nào đọc hợp. Gợi ý lớp chỉ để tham khảo, bạn đọc sớm hay muộn hơn đều được.

Bảng nhanh

Tác phẩm	Tác giả	Thể loại	Hợp với
Dế Mèn phiêu lưu ký	Tô Hoài	Truyện đồng thoại dài	Lớp 4 trở lên
Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam	Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, biên soạn	Truyện dân gian	Lớp 4 trở lên, đọc từng truyện
Góc sân và khoảng trời	Trần Đăng Khoa	Thơ	Lớp 4 trở lên
Lá cờ thêu sáu chữ vàng	Nguyễn Huy Tưởng	Truyện lịch sử	Lớp 5 – 7
Kính vạn hoa	Nguyễn Nhật Ánh	Truyện học trò nhiều tập	Lớp 5 – 8
Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ	Nguyễn Nhật Ánh	Truyện dài	Lớp 6 trở lên
Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh	Nguyễn Nhật Ánh	Truyện dài	Lớp 7 trở lên
Tuổi thơ im lặng	Duy Khán	Hồi ký tuổi thơ	Lớp 7 trở lên
Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ	Nguyễn Ngọc Thuần	Truyện dài	Lớp 5 trở lên

Dế Mèn phiêu lưu ký — Tô Hoài

Tô Hoài viết cuốn này năm 1941. Đây có lẽ là truyện thiếu nhi Việt Nam được biết đến rộng nhất, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng. Truyện kể về một chú dế mèn tự tin, có phần kiêu căng, rời nhà đi phiêu lưu khắp nơi, gặp đủ loài vật, rồi dần dần học cách sống tử tế với bạn bè.

Vì sao đáng đọc: cách Tô Hoài tả con vật rất kỹ, rất đúng với đời thật, như người đã nằm hàng giờ ngoài bờ ruộng mà nhìn. Đoạn Dế Mèn tả chính mình ở chương đầu, với đôi càng mẫm bóng và cái vuốt cứng nhọn, được nhiều thế hệ học sinh học trong sách giáo khoa. Đọc cả cuốn, bạn sẽ thấy đoạn ấy chỉ là cửa vào một chuyến đi dài.

Tô Hoài còn nhiều truyện đồng thoại ngắn khác về loài vật, như "Võ sĩ Bọ Ngựa". Đọc xong Dế Mèn mà còn thích thì tìm đọc tiếp.

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam — Nguyễn Đổng Chi

Đây là bộ sách nhiều tập, do nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi dành nhiều năm sưu tầm và biên soạn. Không chỉ kể truyện, ông còn ghi lại các dị bản (cùng một truyện nhưng mỗi vùng kể một kiểu) và so sánh với truyện của các dân tộc, các nước khác.

Vì sao đáng đọc: bạn biết "Tấm Cám", "Sọ Dừa", "Cây tre trăm đốt" qua bản ngắn trong sách giáo khoa. Đọc bản đầy đủ và các dị bản, bạn sẽ ngạc nhiên vì có những chi tiết rất khác. Phần ghi chú phía sau các truyện là chỗ thú vị cho bạn lớn thích tìm hiểu. Bạn nhỏ hơn có thể chỉ đọc phần truyện.

Góc sân và khoảng trời — Trần Đăng Khoa

Trần Đăng Khoa sinh năm 1958 ở một làng quê vùng Hải Dương, làm thơ từ khi mới tám, chín tuổi. Tập "Góc sân và khoảng trời" tập hợp những bài thơ ông viết thời nhỏ: về con trâu, ông trăng, cây dừa, cơn mưa, cái sân nhà.

Vì sao đáng đọc: đây là thơ của một bạn nhỏ cùng tuổi bạn, nhìn thế giới bằng mắt trẻ con nhưng có những so sánh làm người lớn cũng giật mình. Đọc to vài bài, bạn sẽ thấy thơ không xa lạ: nó chỉ là cách nhìn thật kỹ vào những thứ quanh mình. Sau khi đọc, thử tự viết bốn câu thơ về góc sân nhà mình.

Lá cờ thêu sáu chữ vàng — Nguyễn Huy Tưởng

Truyện kể về Trần Quốc Toản, thiếu niên nhà Trần ở thế kỷ 13, không được dự hội nghị bàn việc nước vì còn nhỏ tuổi, tức giận bóp nát quả cam lúc nào không hay. Về nhà, Quốc Toản thêu lá cờ sáu chữ "Phá cường địch, báo hoàng ân", tự lập đội quân riêng.

Vì sao đáng đọc: đây là cách nhẹ nhàng để bước vào lịch sử đời Trần. Nhân vật có thật trong sử sách, nhưng nhiều chi tiết trong truyện là sáng tạo văn học. Đọc xong, thử cùng bố mẹ so sánh: chi tiết nào sử chép, chi tiết nào là của nhà văn? Đó là một bài tập rất hay về cách đọc truyện lịch sử.

Ba cuốn của Nguyễn Nhật Ánh

Nguyễn Nhật Ánh là nhà văn viết cho tuổi học trò được nhiều thế hệ học sinh Việt Nam đọc nhất. Ba cuốn gợi ý theo thứ tự tuổi:

Kính vạn hoa

Bộ truyện dài nhiều tập về nhóm bạn Quý ròm, Tiểu Long và nhỏ Hạnh. Mỗi tập là một chuyện ở trường, ở xóm: mất đồ, hiểu lầm, thi đấu, giúp bạn. Vui, nhẹ, dễ đọc, hợp với bạn mới bắt đầu đọc truyện dài.

Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ

Xuất bản năm 2008. Một người lớn kể lại năm mình tám tuổi, cùng đám bạn nghĩ ra đủ thứ chuyện để "chống lại" thế giới người lớn. Trẻ con đọc thấy buồn cười, bố mẹ đọc lại thấy nhói lòng. Rất hợp để cả nhà cùng đọc.

Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh

Xuất bản năm 2010. Chuyện hai anh em ở một làng quê miền Trung, có tình cảm anh em, có ghen tị, có hối hận. Truyện có những đoạn buồn, hợp với bạn từ 12 – 13 tuổi trở lên. Truyện đã được chuyển thể thành phim điện ảnh.

Nếu thích phiêu lưu kỳ ảo, bạn lớn có thể tìm thêm "Chuyện xứ Lang Biang" của cùng tác giả.

Tuổi thơ im lặng — Duy Khán

Nhà văn Duy Khán kể lại tuổi thơ của mình ở một làng quê Bắc Bộ trước năm 1945. Mỗi chương là một mảnh ký ức: thả diều, câu cá, đi học trường làng, chuyện người trong họ.

Vì sao đáng đọc: cuốn sách cho bạn thấy trẻ con Việt Nam gần một trăm năm trước sống, chơi và đi học thế nào. Đọc xong, hỏi ông bà xem tuổi thơ của ông bà có giống không. Đây là cuốn đọc chậm, không có cốt truyện gay cấn, hợp với bạn lớn thích không khí yên tĩnh.

Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ — Nguyễn Ngọc Thuần

Truyện kể qua mắt một cậu bé sống ở vùng quê cùng bố mẹ, với khu vườn, cánh đồng, những người hàng xóm. Như tên sách gợi ra, cậu bé học cách cảm nhận thế giới không chỉ bằng mắt mà bằng cả mùi hương, âm thanh và trí tưởng tượng.

Vì sao đáng đọc: câu văn ngắn, trong, đầy hình ảnh, rất hợp để đọc to. Cuốn sách dạy một điều không cần nói ra: nhìn kỹ, nghe kỹ, ngửi kỹ thế giới quanh mình.

Thử làm: bản đồ đọc truyện Việt Nam của lớp

Một hoạt động làm ở lớp trong vài tuần, cần một tờ giấy khổ lớn và sự đồng ý của thầy cô.

1. Vẽ một hình chữ S lớn tượng trưng cho đất nước (không cần chính xác, không cần ghi tên tỉnh).
2. Mỗi bạn đọc một cuốn truyện Việt Nam bất kỳ, có thể trong danh sách trên hoặc cuốn khác.
3. Đọc xong, viết lên một mẩu giấy nhớ: tên sách, tác giả, truyện diễn ra ở vùng nào (đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung, Nam Bộ, Tây Nguyên, thành phố…), một câu bạn thích.
4. Dán mẩu giấy vào vùng tương ứng trên hình chữ S.
5. Sau vài tuần, nhìn lại: vùng nào nhiều truyện, vùng nào còn trống? Cả lớp cùng tìm sách về vùng còn trống.

Hoạt động này cho thấy văn học Việt Nam không chỉ nằm trong sách giáo khoa mà trải khắp đất nước, mỗi vùng một giọng kể.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh tiểu học nên đọc truyện Việt Nam nào?

Với học sinh lớp 4 – 5, "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài, thơ "Góc sân và khoảng trời" của Trần Đăng Khoa, các truyện trong "Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam" và bộ "Kính vạn hoa" của Nguyễn Nhật Ánh là những lựa chọn dễ bắt đầu. Bạn nào đọc trôi có thể thử "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ".

Dế Mèn phiêu lưu ký được viết năm nào?

Tô Hoài viết "Dế Mèn phiêu lưu ký" năm 1941. Đây là một trong những truyện thiếu nhi Việt Nam nổi tiếng nhất, được dịch ra nhiều thứ tiếng và đã có đoạn trích trong sách giáo khoa qua nhiều thế hệ.

Truyện của Nguyễn Nhật Ánh hợp với lứa tuổi nào?

Tuỳ từng cuốn. Bộ "Kính vạn hoa" nhẹ nhàng, hợp từ cuối tiểu học. "Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ" hợp từ lớp 6. "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh" có những đoạn buồn, hợp với bạn từ 12 – 13 tuổi. Một số truyện tình cảm học trò khác của ông hợp hơn với học sinh lớn.

Trần Đăng Khoa làm thơ từ năm bao nhiêu tuổi?

Trần Đăng Khoa sinh năm 1958 và làm thơ từ khi mới tám, chín tuổi. Nhiều bài thơ ông viết thời nhỏ được in trong tập "Góc sân và khoảng trời", trở thành những bài thơ quen thuộc với học sinh Việt Nam.

Lá cờ thêu sáu chữ vàng kể về ai?

Truyện của Nguyễn Huy Tưởng kể về Trần Quốc Toản, thiếu niên nhà Trần ở thế kỷ 13. Nhân vật có thật trong sử sách, nhưng nhiều chi tiết trong truyện là sáng tạo của nhà văn. Đây là một cách dễ đọc để làm quen với lịch sử đời Trần.