Chữ Hán, chữ Nôm, chữ Quốc ngữ: học trò Việt đã học ba thứ chữ ra sao

Học trò Việt Nam đã học ba thứ chữ qua các thời kỳ. Hơn một nghìn năm, sách vở và bài thi viết bằng chữ Hán. Song song, người Việt tự tạo ra chữ Nôm để ghi đúng tiếng nói của mình. Còn chữ Quốc ngữ – thứ chữ bạn đang đọc – ra đời từ thế kỷ 17 và chỉ thật sự trở thành chữ của mọi lớp học từ đầu thế kỷ 20.

Hiểu chuyện ba thứ chữ giúp bạn trả lời những câu hỏi nhỏ mà lại hay: vì sao tiếng Việt có nhiều từ Hán Việt, vì sao đình chùa còn treo câu đối chữ vuông, và vì sao dấu thanh lại quan trọng đến thế.

Ba thứ chữ đặt cạnh nhau

	Chữ Hán	Chữ Nôm	Chữ Quốc ngữ
Nguồn gốc	Từ Trung Hoa, vào nước ta từ thời Bắc thuộc	Người Việt tự tạo dựa trên chữ Hán	Dựa trên chữ cái La-tinh, các giáo sĩ phương Tây cùng người Việt xây dựng ở thế kỷ 17
Ghi cái gì	Ghi tiếng Hán, người Việt đọc theo âm Hán Việt	Ghi đúng tiếng Việt	Ghi đúng tiếng Việt
Hình dáng	Chữ vuông, nhiều nét	Chữ vuông, thường còn nhiều nét hơn chữ Hán	Chữ cái, dấu thanh
Dùng để làm gì	Giấy tờ triều đình, thi cử, sách kinh điển	Thơ, truyện, ca dao, một số văn bản hành chính	Ngày nay dùng cho mọi việc
Học mất bao lâu	Nhiều năm mới đọc viết thạo	Phải biết chữ Hán trước mới học được	Vài tháng là đọc được

Chữ Hán: thứ chữ của trường học suốt nghìn năm

Chữ Hán theo chân quan lại, sách vở phương Bắc vào nước ta trong thời kỳ Bắc thuộc. Sau khi giành độc lập vào thế kỷ 10, các triều đại Việt vẫn tiếp tục dùng chữ Hán cho giấy tờ, luật lệ, sử sách và thi cử. Đó là chữ chung của cả vùng Đông Á thời ấy, giống như tiếng La-tinh ở châu Âu thời Trung cổ.

Người Việt không đọc chữ Hán theo tiếng Trung Quốc mà đọc theo cách riêng, gọi là âm Hán Việt. Vì thế tiếng Việt có rất nhiều từ Hán Việt mà bạn dùng hằng ngày không để ý: học sinh, giáo viên, quốc gia, thư viện, khai giảng, gia đình. Tên các môn học như Toán (toán là tính), Lịch sử, Địa lý, Âm nhạc đều là từ Hán Việt.

Học chữ Hán rất vất vả. Mỗi chữ là một hình riêng, cần nhớ hàng nghìn chữ mới đọc được sách. Học trò xưa bắt đầu từ năm sáu, bảy tuổi, học thuộc lòng, tập viết từng nét, nhiều năm mới đọc được kinh sách.

Chữ Nôm: người Việt viết tiếng nói của mình

Chữ Hán ghi được ý, nhưng không ghi được những từ thuần Việt như trời, đất, ăn, nói, ba, năm. Để viết những từ ấy, người Việt mượn bộ phận của chữ Hán ghép lại thành chữ mới. Đó là chữ Nôm.

Chữ Nôm được ghép thế nào

Cách ghép phổ biến là lấy một phần gợi âm đọc và một phần gợi nghĩa. Vài ví dụ dễ nhớ:

• Chữ "trời": ghép chữ Hán thiên (天, nghĩa là trời) đặt trên chữ thượng (上, nghĩa là trên). Cả hai phần đều gợi nghĩa: trời là cái ở trên cao.
• Chữ "ba" (số 3): ghép chữ Hán đọc là ba (để gợi âm) với chữ tam (三, nghĩa là ba).
• Chữ "năm" (số 5): ghép chữ nam (南, để gợi âm) với chữ ngũ (五, nghĩa là năm).

Vì phải biết chữ Hán trước mới ghép và đọc được chữ Nôm, nên chữ Nôm chủ yếu là chữ của người có học. Mỗi người, mỗi vùng lại có thể viết một từ theo cách hơi khác nhau, vì chữ Nôm chưa bao giờ được chuẩn hoá hoàn toàn.

Chữ Nôm có từ bao giờ

Thời điểm chữ Nôm ra đời đến nay vẫn còn được các nhà nghiên cứu bàn luận. Điều chắc chắn là đến thời Lý – Trần, chữ Nôm đã được dùng, có dấu vết trên văn bia. Đại Việt sử ký toàn thư ghi năm 1282, Nguyễn Thuyên làm bài văn tế bằng chữ Nôm, được vua Trần cho đổi sang họ Hàn; người đời sau coi Hàn Thuyên là người mở đầu thơ văn Nôm.

Về sau, chữ Nôm cho ra đời nhiều tác phẩm lớn: tập thơ Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, thơ Hồ Xuân Hương, và đặc biệt là Truyện Kiều của Nguyễn Du. Có những lúc nhà nước cũng muốn đưa chữ Nôm vào việc chính thức – như thời Hồ Quý Ly cho dịch sách ra chữ Nôm, hay thời Quang Trung dùng chữ Nôm trong nhiều chiếu chỉ – nhưng chữ Hán vẫn giữ vị trí chính trong thi cử.

Chữ Quốc ngữ: từ cuốn từ điển năm 1651 đến lớp học của bạn

Đầu thế kỷ 17, các giáo sĩ phương Tây đến nước ta để truyền đạo. Muốn học tiếng Việt nhanh, họ ghi âm tiếng Việt bằng chữ cái La-tinh. Nhiều người góp công, trong đó có các giáo sĩ người Bồ Đào Nha, Ý, Pháp, và cả những người Việt giúp họ học tiếng. Năm 1651, cuốn từ điển Việt – Bồ Đào Nha – La-tinh của Alexandre de Rhodes được in ở Rome, là một mốc quan trọng của chữ Quốc ngữ.

Suốt hai thế kỷ sau, chữ Quốc ngữ chủ yếu được dùng trong cộng đồng theo đạo. Đến nửa sau thế kỷ 19, tờ Gia Định báo ra đời năm 1865 ở Sài Gòn, in bằng chữ Quốc ngữ. Đầu thế kỷ 20, nhiều nhà nho có tư tưởng mới, như những người lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội năm 1907, kêu gọi mọi người học chữ Quốc ngữ vì nó dễ học, giúp nhiều người biết chữ nhanh.

Sau khi khoa thi Nho học chấm dứt (khoa thi Hội cuối cùng năm 1919), chữ Hán dần rời khỏi trường học. Chữ Quốc ngữ trở thành chữ của sách giáo khoa, báo chí, văn học, và là chữ viết duy nhất mà học sinh Việt Nam ngày nay học từ lớp 1.

Ba thứ chữ còn ở quanh ta

• Trong từ vựng: phần lớn từ ngữ học thuật, tên môn học, tên cơ quan là từ Hán Việt.
• Trên đình chùa, nhà thờ họ: câu đối, hoành phi còn viết chữ Hán, đôi khi chữ Nôm.
• Trong thư pháp ngày Tết: có người viết chữ Hán, có người viết thư pháp chữ Quốc ngữ.
• Ở các viện nghiên cứu: Viện Nghiên cứu Hán Nôm ở Hà Nội lưu giữ hàng chục nghìn văn bản cổ, các nhà nghiên cứu vẫn đang đọc và dịch dần.

Học sinh hôm nay không cần đọc thông chữ Hán, nhưng biết nghĩa một số chữ Hán Việt thường gặp giúp bạn đoán nghĩa từ mới nhanh hơn. Ví dụ biết thủy là nước thì đoán được thủy sản, thủy điện, thủy triều đều liên quan tới nước.

Thử làm: hai thí nghiệm nhỏ với chữ viết

Thí nghiệm 1: câu không dấu

1. Viết câu sau lên giấy, bỏ hết dấu: "Ba ba di bo ra bo ao".
2. Đưa cho ba người trong nhà đọc và hỏi họ hiểu thế nào.
3. So sánh: có người đọc ra "Bà ba đi bộ ra bờ ao", có người lại đọc khác.

Thí nghiệm này cho thấy dấu thanh là phần không thể thiếu của chữ Quốc ngữ. Tiếng Việt có sáu thanh, và chữ Quốc ngữ dùng năm dấu (huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng) cộng với thanh không dấu để ghi đủ cả sáu.

Thí nghiệm 2: tự sáng tạo một "chữ Nôm"

1. Chọn một từ thuần Việt, ví dụ "mèo".
2. Vẽ một hình nhỏ gợi nghĩa (con mèo) và một hình gợi âm (thứ gì có tên đọc gần giống "mèo").
3. Ghép hai hình vào trong một ô vuông, một bên trái một bên phải, hoặc một trên một dưới.
4. Đố bạn bè đoán xem chữ của bạn đọc là gì.

Bạn sẽ thấy ngay cái khó của người xưa: mỗi người ghép một kiểu, nên chữ của người này người kia có thể đọc không ra. Đó là lý do một bộ chữ dùng chung cần có quy tắc thống nhất.

Câu hỏi thường gặp

Chữ Nôm khác chữ Hán thế nào?

Chữ Hán là chữ của Trung Hoa, người Việt đọc theo âm Hán Việt. Chữ Nôm do người Việt tạo ra bằng cách ghép các bộ phận của chữ Hán để ghi đúng tiếng Việt. Muốn đọc chữ Nôm thường phải biết chữ Hán trước.

Chữ Quốc ngữ ra đời năm nào?

Chữ Quốc ngữ hình thành dần trong thế kỷ 17 nhờ các giáo sĩ phương Tây và người Việt giúp sức. Năm 1651, cuốn từ điển Việt – Bồ Đào Nha – La-tinh của Alexandre de Rhodes được in ở Rome, là một mốc quan trọng. Chữ được hoàn thiện thêm trong các thế kỷ sau.

Vì sao người Việt bỏ chữ Hán, chữ Nôm?

Chữ Quốc ngữ dễ học hơn rất nhiều, vài tháng là đọc được, nên giúp nhiều người biết chữ nhanh. Đầu thế kỷ 20, nhiều nhà nho tiến bộ cổ động học chữ Quốc ngữ, rồi khoa thi Nho học chấm dứt năm 1919, chữ Hán dần rời khỏi trường học.

Từ Hán Việt là gì?

Từ Hán Việt là từ có gốc chữ Hán nhưng được người Việt đọc theo âm riêng, như học sinh, quốc gia, thư viện. Tiếng Việt có rất nhiều từ Hán Việt, nhất là trong khoa học, giáo dục và hành chính.

Ngày nay ai còn đọc được chữ Nôm?

Chủ yếu là các nhà nghiên cứu Hán Nôm, một số nhà sư, người làm thư pháp và người yêu văn hoá cổ. Viện Nghiên cứu Hán Nôm và nhiều trường đại học vẫn dạy và nghiên cứu chữ Nôm để đọc các văn bản xưa.