Đồ dùng học tập xưa và nay: bút lông, bảng đen, bút mực, vở ô ly

Học trò Việt xưa viết bằng bút lông, mài mực trên nghiên đá và viết lên giấy dó. Đến thời trường Pháp – Việt, lớp học có bảng đen, phấn trắng, ngòi bút sắt chấm mực tím. Rồi bút máy, bút bi, vở ô ly, bảng trắng, máy chiếu lần lượt xuất hiện. Mỗi món đồ thay đổi kéo theo cách học thay đổi: viết nhanh hơn, sạch hơn, và nhiều người được học hơn.

Dòng thời gian của đồ dùng học tập

Thời kỳ	Viết bằng gì	Viết lên đâu	Thầy giảng bằng gì
Thời học chữ Nho (trước đầu thế kỷ 20)	Bút lông, mực thỏi mài trên nghiên	Giấy dó, giấy bản	Đọc to, cầm tay chỉ nét
Thời trường Pháp – Việt (đầu thế kỷ 20)	Ngòi bút sắt chấm mực, bút chì, bút đá	Vở giấy, bảng đá nhỏ	Bảng đen, phấn trắng
Giữa thế kỷ 20	Bút máy bơm mực	Vở kẻ dòng, vở ô ly	Bảng đen, tranh treo tường
Cuối thế kỷ 20	Bút bi, bút máy, bút chì	Vở ô ly in sẵn	Bảng xanh chống lóa, phấn
Ngày nay	Bút máy (tập viết), bút bi, bút chì, đôi khi bàn phím	Vở, phiếu học tập, máy tính	Bảng từ, bút dạ, máy chiếu, màn hình

Các mốc trên chỉ là cách chia gần đúng. Ở nhiều vùng, đồ mới đến chậm hơn thành phố hàng chục năm, và nhiều thứ cũ vẫn dùng song song với thứ mới.

Bút, mực, giấy, nghiên: bộ "văn phòng tứ bảo"

Người xưa gọi bốn món bút, mực, giấy, nghiên là "văn phòng tứ bảo" – bốn báu vật của phòng học. Học trò quý chúng như bây giờ ta quý một chiếc máy tính.

• Bút lông: cán tre, đầu buộc túm lông thú. Cầm bút thẳng đứng, nhấn nhẹ thì nét mảnh, nhấn mạnh thì nét đậm.
• Mực thỏi: một thỏi cứng màu đen, làm từ muội than trộn keo. Muốn viết phải nhỏ ít nước vào nghiên rồi mài thỏi mực cho tới khi đủ đặc. Học trò thường phải mài mực trước giờ học, việc này cũng là lúc tĩnh tâm.
• Nghiên: khay nhỏ bằng đá có lòng trũng để mài và đựng mực.
• Giấy dó, giấy bản: giấy làm thủ công từ vỏ cây. Ở Hà Nội, làng Yên Thái ven Hồ Tây từng nổi tiếng với nghề làm giấy. Giấy đắt, nên học trò nghèo tập viết trên những thứ rẻ hơn; nhiều chuyện kể còn nhắc học trò tập viết trên lá chuối hay trên mặt đất bằng que.

Học trò xưa đựng sách vở trong tráp – một hộp gỗ nhỏ có nắp – và học bên ngọn đèn dầu vào buổi tối. Thành ngữ "đèn sách" để chỉ việc học hành chính là từ hình ảnh ấy.

Bảng đen và phấn trắng

Lớp học của thầy đồ không có bảng lớn. Thầy viết chữ mẫu cho từng trò, hoặc chỉ vào sách. Khi trường kiểu mới xuất hiện đầu thế kỷ 20, chiếc bảng đen treo trên tường đã làm thay đổi cách dạy: thầy viết một lần, cả lớp cùng nhìn. Lần đầu tiên, việc dạy cho cả một lớp đông người cùng lúc trở nên dễ dàng.

Phấn viết bảng thường làm từ thạch cao hoặc đá vôi nghiền mịn rồi nén thành viên. Khi ta viết, mặt bảng hơi nhám cào những hạt phấn nhỏ ra và giữ lại, tạo thành nét chữ. Lau đi thì bụi phấn bay lên, vì vậy về sau có loại "phấn không bụi" với hạt to và nặng hơn.

Bảng đen về sau được thay bằng bảng xanh lục, vì màu xanh đỡ chói mắt hơn khi nhìn lâu. Gần đây nhiều lớp dùng bảng trắng viết bằng bút dạ, kết hợp với máy chiếu hoặc màn hình lớn. Dù vậy, ở rất nhiều lớp học, viên phấn vẫn chưa biến mất.

Ngòi bút chấm mực và mực tím

Thời trường Pháp – Việt và nhiều năm sau đó, học sinh tập viết bằng ngòi bút sắt cắm vào một cán gỗ. Mỗi lần viết vài chữ lại phải chấm ngòi vào lọ mực. Bàn học có lỗ khoét để đặt lọ mực khỏi đổ.

Ngòi bút có nhiều kiểu, quen thuộc nhất là loại ngòi hình lá tre. Ngòi thép mỏng hơi tách đôi ở đầu, ấn mạnh thì hai mép tách rộng ra cho nét đậm, kéo nhẹ cho nét thanh. Đó là lý do chữ viết tay của các thế hệ trước có nét thanh nét đậm rất rõ.

Mực tím trở thành màu mực của học trò. Viết xong phải chặm giấy thấm cho mực khô, không thì tay quệt vào là lem. Những "vết mực tím" trên ngón tay, trên tà áo trắng đi vào rất nhiều bài thơ, bài hát về tuổi học trò.

Bút máy, bút bi và vở ô ly

Bút máy

Bút máy có ống chứa mực bên trong, viết được lâu mà không phải chấm. Khi bút máy phổ biến, lọ mực chuyển từ bàn học về nhà: mỗi tối học sinh bơm mực cho bút. Ở nhiều trường tiểu học Việt Nam ngày nay, học sinh vẫn tập viết bằng bút máy để luyện nét thanh nét đậm.

Bút bi

Bút bi dùng một viên bi nhỏ ở đầu ngòi lăn trên giấy, kéo mực đặc ra theo. Loại bút này được nhà báo người Hungary László Bíró cùng người anh em đăng ký bằng sáng chế vào cuối thập niên 1930, rồi phổ biến khắp thế giới. Bút bi rẻ, không lem, viết nhanh, nhưng khó tạo nét thanh nét đậm, vì vậy nhiều thầy cô tiểu học muốn học sinh luyện chữ bằng bút máy trước.

Vở ô ly

Vở ô ly có những dòng kẻ nhỏ chia mỗi dòng thành nhiều ô, giúp học sinh viết đúng chiều cao, độ rộng của từng con chữ. Bộ Giáo dục và Đào tạo có quy định mẫu chữ viết dùng trong trường tiểu học, và các dòng kẻ ô ly giúp học sinh làm quen với mẫu chữ ấy. Đây là một thứ khá đặc trưng của lớp học Việt Nam.

Đồ dùng thay đổi, cách học thay đổi theo

Nhìn lại cả quá trình, ta thấy mỗi món đồ mới thường giải quyết một cái khó cũ:

1. Giấy rẻ hơn, vở in sẵn: nhiều trẻ em nghèo có thể có đủ vở để học.
2. Bảng đen: một thầy dạy được cả lớp đông người cùng lúc.
3. Bút có chứa mực: viết nhanh hơn, ghi chép được nhiều hơn.
4. Máy chiếu, màn hình: thầy cô cho học sinh xem tranh ảnh, video về những nơi xa.

Nhưng đồ mới cũng có thể làm mất đi vài điều tốt của đồ cũ. Viết tay chậm giúp ta suy nghĩ kỹ từng câu. Mài mực trước giờ học giúp lòng yên lại. Đó là lý do nhiều thầy cô vẫn khuyến khích học sinh ghi chép bằng tay, dù đã có bàn phím.

Thử làm: viết như học trò ngày xưa

Bạn có thể tự cảm nhận cái khó, cái hay của đồ dùng xưa bằng những vật liệu rất dễ tìm.

Viết bằng "ngòi chấm"

1. Chuẩn bị: một chiếc que tre đã vót sẵn (nhờ người lớn vót, không tự dùng dao), một chén nhỏ màu nước pha đặc, một tờ giấy và vài tờ giấy ăn để thấm.
2. Chấm đầu que vào màu, viết tên mình. Đếm xem viết được bao nhiêu chữ thì phải chấm lại.
3. Thử viết một câu dài khoảng mười chữ mà không để lem. Dùng giấy ăn chặm nhẹ cho khô.
4. Viết lại câu đó bằng bút bi và so sánh: mất bao lâu, chữ nào đẹp hơn, tay mỏi chỗ nào.

Hỏi ông bà về đồ dùng học tập

Hỏi ông bà, bố mẹ ba câu: Hồi đi học viết bằng bút gì? Cặp sách làm bằng gì? Có món đồ dùng học tập nào mà bây giờ không còn thấy nữa? Nếu nhà còn giữ được một chiếc bút máy cũ, một quyển vở cũ, hãy xin phép chụp ảnh và ghi lại câu chuyện đi kèm. Đó chính là một "hiện vật" cho bảo tàng gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Văn phòng tứ bảo là gì?

Văn phòng tứ bảo là bốn món đồ quý của người học chữ ngày xưa: bút lông, mực thỏi, giấy và nghiên. Học trò mài mực trên nghiên rồi dùng bút lông viết lên giấy dó hoặc giấy bản.

Ngày xưa học sinh viết bằng gì?

Thời học chữ Nho, học trò viết bằng bút lông. Đầu thế kỷ 20, ở trường kiểu mới, học sinh viết bằng ngòi bút sắt chấm mực tím. Sau đó mới đến bút máy, rồi bút bi phổ biến như ngày nay.

Vì sao học sinh tiểu học vẫn tập viết bút máy?

Bút máy giúp tạo nét thanh nét đậm rõ ràng, phù hợp với việc luyện viết chữ đẹp theo mẫu. Nhiều thầy cô cho rằng tập viết bằng bút máy giúp học sinh kiểm soát tay tốt hơn. Mỗi trường có thể có hướng dẫn riêng, phụ huynh nên hỏi giáo viên chủ nhiệm.

Phấn viết bảng làm từ gì?

Phấn viết bảng thường làm từ thạch cao hoặc đá vôi nghiền mịn, trộn nước rồi nén khuôn và phơi khô. Phấn không bụi có hạt to và nặng hơn nên ít bay khi lau bảng.

Vì sao bảng đen chuyển thành bảng xanh?

Bảng màu xanh lục đỡ chói mắt hơn bảng đen khi nhìn lâu, và chữ phấn trắng vẫn nổi rõ. Về sau nhiều lớp chuyển tiếp sang bảng trắng viết bút dạ và màn hình.