Lớp học thầy đồ ngày xưa: học trò học Tam tự kinh như thế nào

Lớp học chữ xưa thường đặt ngay trong nhà thầy đồ ở làng. Học trò nhiều lứa tuổi ngồi chung trên chiếu, đọc to theo thầy những câu ba chữ trong sách Tam tự kinh, rồi tập viết từng nét bằng bút lông. Không có lớp 1, lớp 2 như bây giờ: ai học tới đâu thầy dạy tiếp tới đó, và cả lớp vang tiếng đọc từ sáng tới trưa.

Bài này đưa bạn vào một buổi học như thế, dựa trên những gì sách vở, hồi ký và các nhà nghiên cứu văn hoá ghi lại về lớp học chữ Nho ở làng quê Bắc Bộ và Trung Bộ trong thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

Thầy đồ là ai

"Đồ" là cách gọi người có học chữ Nho. Thầy đồ thường là người đã đi học nhiều năm, có khi đã đi thi Hương nhưng chưa đỗ, hoặc đỗ thấp mà không ra làm quan. Họ mở lớp dạy chữ trong làng để kiếm sống và để truyền cái học cho lớp sau.

Có hai kiểu lớp phổ biến:

• Lớp ở nhà thầy: trẻ con trong làng và làng bên đến học. Đông thì vài chục trò.
• Thầy đồ dạy ở nhà người khác: một gia đình khá giả mời thầy về ở hẳn trong nhà để dạy con cháu, có khi cho cả trẻ hàng xóm học cùng.

Làng không trả lương cố định cho thầy. Gia đình học trò góp gạo, tiền, và mang lễ tết thầy vào các dịp lễ. Câu "Mồng một tết cha, mồng hai tết mẹ, mồng ba tết thầy" nói về chuyện ấy: ngày Tết, học trò cùng bố mẹ đến chúc thầy, thể hiện thầy được kính trọng ngang hàng cha mẹ.

Ngày đầu đi học: lễ khai tâm

Trẻ con thường bắt đầu học khi khoảng sáu, bảy tuổi. Ngày đầu tiên, bố hoặc ông dắt con đến nhà thầy, mang theo lễ vật như trầu cau, xôi gà hay hoa quả tuỳ điều kiện. Lễ này gọi là lễ khai tâm – "mở lòng" cho đứa trẻ đón cái chữ.

Thầy thắp hương, có nơi khấn trước bàn thờ Khổng Tử, rồi cầm tay trò viết những nét chữ đầu tiên và dạy đọc vài chữ. Từ hôm đó, đứa trẻ chính thức là "học trò" của thầy. Mối quan hệ thầy trò được coi là gắn bó suốt đời.

Sách vỡ lòng: học trò xưa đọc gì đầu tiên

Sách	Đặc điểm	Học để làm gì
Tam tự kinh	Mỗi câu ba chữ, có vần, dễ thuộc	Dạy chữ cơ bản, đạo làm người, hiểu biết chung về thiên nhiên, lịch sử
Thiên tự văn (còn gọi Nhất thiên tự)	Một nghìn chữ không trùng nhau, xếp thành câu bốn chữ	Học được nhiều chữ khác nhau
Tam thiên tự	Sách do người Việt soạn, mỗi chữ Hán đi kèm nghĩa tiếng Việt, đọc có vần	Vừa học chữ Hán vừa biết nghĩa tiếng Việt
Minh tâm bảo giám	Những lời răn dạy ngắn	Học cách cư xử, tu dưỡng
Tứ thư, Ngũ kinh	Sách kinh điển của Nho giáo	Học lên cao, chuẩn bị đi thi

Bốn câu đầu của Tam tự kinh

Câu mở đầu Tam tự kinh là câu gần như học trò nào cũng thuộc:

Nhân chi sơ, tính bản thiện. Tính tương cận, tập tương viễn.

Dịch đơn giản: "Con người lúc mới sinh ra, bản tính vốn tốt. Tính người vốn gần giống nhau, nhưng do thói quen và việc học mà trở nên khác xa nhau." Ý chính rất hợp với học trò ở mọi thời: không ai sinh ra đã khác hẳn ai, chính việc mình tập luyện mỗi ngày làm nên con người mình.

Tam thiên tự – sách học của người Việt

Tam thiên tự (ba nghìn chữ) là sách được soạn ở nước ta, thường được cho là của Ngô Thì Sĩ ở thế kỷ 18, dù việc ai soạn vẫn còn được bàn. Điểm hay của sách là mỗi chữ Hán đặt cạnh nghĩa tiếng Việt và đọc thành vần, như: "Thiên trời, địa đất, cử cất, tồn còn, tử con, tôn cháu…". Đọc lên như một bài vè, trẻ nhỏ thuộc rất nhanh. Đây là một cách dạy rất khéo: dùng vần và nhịp để giúp trí nhớ.

Một buổi học diễn ra thế nào

Mỗi lớp mỗi khác, nhưng một buổi học thường có các phần sau:

1. Trả bài: từng trò lên đọc thuộc bài hôm trước cho thầy nghe.
2. Học bài mới: thầy đọc vài câu, giảng nghĩa, trò đọc theo nhiều lần. Trò nhỏ học câu ngắn, trò lớn học sách khó hơn.
3. Đọc to cả lớp: mỗi trò tự đọc bài của mình thành tiếng, cả lớp vang lên một thứ âm thanh "ê a" mà người lớn tuổi còn nhớ.
4. Tập viết: thầy viết chữ mẫu, trò viết theo, có khi tô đè lên chữ mẫu đặt dưới tờ giấy mỏng. Thầy khoanh đỏ những chữ viết đẹp.
5. Trò lớn kèm trò nhỏ: người học trò giỏi và lớn tuổi nhất, gọi là trưởng tràng, giúp thầy kèm các em và giữ trật tự.

Lớp học thời ấy rất nghiêm. Câu "Tiên học lễ, hậu học văn" (trước học lễ nghĩa, sau học chữ) được nhắc thường xuyên. Thầy có thể phạt trò lười bằng roi hoặc bắt quỳ – những hình phạt mà ngày nay pháp luật và nhà trường không cho phép, vì ta hiểu rằng làm đau và làm xấu hổ trẻ không giúp trẻ học tốt hơn.

Lớp thầy đồ và lớp học của bạn

	Lớp thầy đồ	Lớp học hôm nay
Ai được học	Chủ yếu con trai, nhà có điều kiện	Mọi trẻ em, cả trai và gái
Học ở đâu	Nhà thầy, ngồi chiếu	Trường, bàn ghế, phòng học
Chia lớp	Nhiều tuổi chung một lớp	Theo tuổi, theo khối lớp
Học gì	Chữ Hán, kinh sách, đạo làm người	Nhiều môn: Tiếng Việt, Toán, Khoa học, Nghệ thuật, Giáo dục thể chất…
Cách học	Đọc to, thuộc lòng, chép chữ mẫu	Đọc hiểu, thực hành, thảo luận, làm dự án
Mục tiêu xa	Đi thi, làm quan, hoặc biết chữ để làm việc làng	Phát triển toàn diện, chọn nghề mình thích

Ông đồ cuối cùng

Khi khoa thi Nho học chấm dứt (khoa thi Hội cuối cùng năm 1919) và chữ Quốc ngữ thay chữ Hán trong trường học, các lớp thầy đồ thưa dần. Nhiều ông đồ chỉ còn ngồi viết câu đối Tết bên đường. Năm 1936, nhà thơ Vũ Đình Liên viết bài thơ Ông đồ, mở đầu bằng bốn câu mà nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng:

Mỗi năm hoa đào nở / Lại thấy ông đồ già / Bày mực tàu giấy đỏ / Bên phố đông người qua.

Bài thơ buồn vì nó ghi lại lúc một lối học kéo dài cả nghìn năm đang lặng lẽ khép lại. Ngày nay, mỗi dịp Tết, những người viết thư pháp ngồi cho chữ ở Văn Miếu và nhiều nơi khác khiến hình ảnh ông đồ sống lại theo một cách mới.

Thử làm: học bốn câu theo cách người xưa

Hoạt động này làm được ở nhà cùng anh chị em, hoặc ở lớp theo nhóm nhỏ, mất khoảng hai mươi phút.

1. Đọc theo nhịp: một người đọc to từng câu ba chữ của đoạn "Nhân chi sơ…", những người khác đọc lại. Gõ nhẹ tay xuống bàn theo nhịp ba tiếng.
2. Đọc vè Tam thiên tự: đọc "Thiên trời, địa đất, cử cất, tồn còn, tử con, tôn cháu" ba lần theo nhịp. Rồi gập giấy lại, thử đọc thuộc.
3. Tự làm một câu vè: chọn bốn từ Hán Việt bạn biết (ví dụ học, thư, thủy, sơn) và ghép với nghĩa: "học học, thư sách, thủy nước, sơn non". Đọc to xem có thuận miệng không.
4. Bàn với nhau: câu "tập tương viễn" nói rằng thói quen làm người ta khác nhau. Mỗi người nói một thói quen nhỏ mình muốn tập trong tháng này.

Bạn sẽ thấy học thuộc bằng nhịp và vần rất hiệu quả. Nhưng bạn cũng sẽ nhận ra: nếu chỉ đọc thuộc mà không hiểu nghĩa, câu chữ trôi đi rất nhanh. Đó là lý do lớp học hôm nay coi trọng việc hiểu hơn việc thuộc.

Câu hỏi thường gặp

Ông đồ là ai?

Ông đồ, hay thầy đồ, là người có học chữ Nho, thường mở lớp dạy chữ ở làng. Nhiều người đã đi thi nhưng không đỗ hoặc không ra làm quan. Về sau, khi chữ Nho không còn dùng trong trường học, hình ảnh ông đồ gắn với việc viết câu đối ngày Tết.

Tam tự kinh là gì?

Tam tự kinh là sách học vỡ lòng chữ Hán, mỗi câu ba chữ, có vần cho dễ thuộc. Câu mở đầu "Nhân chi sơ, tính bản thiện" nghĩa là con người khi mới sinh, bản tính vốn tốt. Sách dạy chữ cùng với đạo làm người và hiểu biết chung.

Lễ khai tâm là gì?

Lễ khai tâm là lễ ngày đầu đi học chữ của trẻ ngày xưa. Gia đình mang lễ vật đến nhà thầy, thầy thắp hương và cầm tay trò viết những nét chữ đầu tiên. Ngày nay một số nơi tổ chức lại lễ này như một hoạt động văn hoá.

Ngày xưa đi học có mất tiền không?

Không có học phí cố định như bây giờ. Gia đình học trò góp gạo, tiền hoặc lễ vật cho thầy, và tết thầy vào dịp lễ Tết. Mức đóng góp tuỳ điều kiện từng nhà và tập quán từng làng.

Tam thiên tự là sách gì?

Tam thiên tự là sách học chữ Hán soạn ở Việt Nam, mỗi chữ Hán đi kèm nghĩa tiếng Việt và đọc thành vần, như "Thiên trời, địa đất". Sách thường được cho là của Ngô Thì Sĩ thế kỷ 18, dù việc ai soạn vẫn còn được bàn.