Trường Quốc học Huế, trường Bưởi: những ngôi trường hơn trăm năm tuổi

Trường Quốc học Huế (lập năm 1896) và trường Bưởi ở Hà Nội (lập năm 1908) là hai trong những ngôi trường kiểu mới đầu tiên ở nước ta, dạy cả chữ Quốc ngữ, tiếng Pháp, toán và khoa học thay vì chỉ kinh sách Nho giáo. Hơn một trăm năm sau, cả hai vẫn là trường học, đón học sinh mỗi sáng. Câu chuyện của chúng cho thấy lớp học Việt Nam đã đổi khác thế nào trong khoảng ba mươi năm cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

Bối cảnh: khi trường làng và khoa cử bắt đầu thay đổi

Nửa sau thế kỷ 19, nước ta dần rơi vào ách đô hộ của Pháp. Chính quyền thuộc địa cần người biết tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ để làm việc trong bộ máy cai trị, các sở, các hãng buôn. Vì thế họ lập dần một hệ thống trường mới, thường gọi là trường Pháp – Việt.

Trong một thời gian, hai lối học cùng tồn tại: trường làng của thầy đồ vẫn dạy chữ Hán để đi thi Hương, còn ở thành phố mọc lên những trường mới có bàn ghế, bảng đen, thời khoá biểu theo giờ. Khoa thi Nho học cuối cùng diễn ra năm 1919. Từ đó, con đường học hành của học trò Việt gắn với trường kiểu mới.

Cần nói rõ: trường thời ấy phục vụ trước hết mục tiêu của chính quyền thuộc địa, và chỉ một phần nhỏ trẻ em, phần lớn ở thành thị và nhà khá giả, được học lên cao. Nhưng chính trong những ngôi trường đó, nhiều thế hệ học trò Việt đã tiếp xúc với khoa học, với tư tưởng mới và trở thành nhà giáo, nhà văn, nhà khoa học của đất nước.

Trường Quốc học Huế

Trường Quốc học được lập năm 1896 theo chỉ dụ của vua Thành Thái, tại kinh đô Huế, bên bờ nam sông Hương. Đây là một trong những trường kiểu mới sớm nhất ở miền Trung. Học trò học tiếng Pháp, chữ Quốc ngữ, chữ Hán, cùng các môn như toán, địa lý, khoa học.

Điều dễ nhận ra nhất ở trường Quốc học là màu sơn đỏ son của các dãy nhà, nổi bật giữa hàng cây xanh. Màu ấy đã gắn với trường qua nhiều thế hệ học trò và thành hình ảnh quen thuộc của thành phố Huế. Nhiều nhân vật có tên trong sách sử và sách văn học từng là học sinh ở đây.

Ngày nay trường mang tên Trường Trung học phổ thông chuyên Quốc Học, vẫn ở đúng vị trí cũ.

Trường Bưởi ở Hà Nội

Năm 1908, chính quyền thuộc địa mở một trường cao đẳng tiểu học (tương đương trung học cơ sở bây giờ) ở ven Hồ Tây, Hà Nội. Tên chính thức bằng tiếng Pháp là Collège du Protectorat, nhưng vì trường nằm ở vùng Kẻ Bưởi nên người Hà Nội quen gọi là "trường Bưởi". Tên gọi dân dã ấy sống lâu hơn cả tên chính thức.

Trường đào tạo học sinh lấy bằng Thành chung – tấm bằng khá có giá trị thời đó, đủ để làm thầy giáo tiểu học, làm thư ký ở các sở. Nhiều học trò trường Bưởi về sau trở thành nhà giáo, nhà nghiên cứu, hoạ sĩ, nhà văn có tiếng.

Năm 1945, trường được đổi tên thành trường Chu Văn An, để tưởng nhớ người thầy nổi tiếng thời Trần. Ngày nay đó là Trường Trung học phổ thông Chu Văn An, vẫn ở trên phố Thụy Khuê, nhìn ra Hồ Tây.

Những ngôi trường xưa khác vẫn còn dạy học

Không chỉ Huế và Hà Nội, nhiều thành phố còn những ngôi trường hơn trăm tuổi. Dưới đây là một số trường quen thuộc, cùng tên ngày nay của chúng.

Năm lập	Tên thường gọi thời xưa	Thành phố	Tên ngày nay
1874	Trường Chasseloup-Laubat	Sài Gòn	THPT Lê Quý Đôn (TP. Hồ Chí Minh)
1896	Trường Quốc học	Huế	THPT chuyên Quốc Học
1908	Trường Bưởi	Hà Nội	THPT Chu Văn An
1913–1915	Trường nữ sinh Gia Long	Sài Gòn	THPT Nguyễn Thị Minh Khai (TP. Hồ Chí Minh)
1917	Trường nữ sinh Đồng Khánh	Huế	THPT Hai Bà Trưng
1927	Trường Petrus Ký	Sài Gòn	THPT chuyên Lê Hồng Phong (TP. Hồ Chí Minh)

Hãy để ý hai trường nữ sinh trong bảng. Thời khoa cử, con gái gần như không được đi học chữ và không được đi thi. Việc có trường riêng cho học sinh nữ đầu thế kỷ 20 là một thay đổi lớn: lần đầu tiên nhiều cô gái Việt được học toán, khoa học, văn chương một cách bài bản, và nhiều người trở thành cô giáo.

Một ngày đi học thời ấy khác bây giờ thế nào

Nếu bước vào lớp học của trường Bưởi hay trường Quốc học khoảng năm 1920, bạn sẽ thấy nhiều thứ quen và nhiều thứ lạ.

• Quen: bàn ghế xếp hàng, bảng đen, phấn trắng, thầy đứng trên bục giảng, có giờ ra chơi, có thời khoá biểu từng môn.
• Lạ: nhiều môn được dạy bằng tiếng Pháp, kể cả ở những lớp chưa cao. Sách lịch sử dành nhiều trang cho lịch sử nước Pháp, phần lịch sử Việt Nam ít hơn nhiều.
• Lạ: nhiều học trò ở xa phải ở nội trú, cả tuần ăn ngủ ở trường, cuối tuần hoặc cuối kỳ mới về nhà.
• Lạ: viết bằng ngòi bút sắt chấm mực, mỗi bàn có lỗ cắm lọ mực. Viết vội là lem mực khắp vở.
• Lạ: số học sinh trong một lớp có thể ít, nhưng số trẻ em được đi học trên cả nước lại rất ít so với bây giờ.

Các bậc học thời Pháp – Việt

Hệ thống trường Pháp – Việt chia thành nhiều bậc, mỗi bậc có một kỳ thi lấy bằng. Tên gọi có thay đổi qua từng giai đoạn, nhưng có thể hình dung đơn giản như sau:

1. Bậc tiểu học: những năm đầu học chữ Quốc ngữ, làm tính, rồi học thêm tiếng Pháp. Cuối bậc thi lấy bằng Tiểu học.
2. Bậc cao đẳng tiểu học: học khoảng bốn năm, thi lấy bằng Thành chung – trường Bưởi ban đầu là trường ở bậc này.
3. Bậc trung học: học tiếp để thi bằng Tú tài (khác với "tú tài" của khoa cử Nho học).
4. Bậc đại học: Viện Đại học Đông Dương ở Hà Nội được lập năm 1906, về sau có các trường như Y, Luật, Sư phạm.

Thử làm: lập hồ sơ lịch sử ngôi trường của em

Ngôi trường bạn đang học cũng có lịch sử, dù nó mới mười năm hay đã năm mươi năm. Hãy làm một "hồ sơ" nhỏ, có thể làm một mình hoặc theo nhóm.

1. Năm thành lập và tên cũ: hỏi thầy cô, xem bảng tên ở cổng, phòng truyền thống hoặc kỷ yếu của trường. Trường có từng đổi tên không, vì sao?
2. Người được đặt tên cho trường: nếu trường mang tên một nhân vật, tìm hiểu năm sinh, năm mất và việc làm chính của người đó.
3. Ba bức ảnh cũ: xin phép mượn ảnh ở phòng truyền thống, hoặc hỏi bố mẹ, anh chị từng học trường này. Ghi rõ năm chụp.
4. Một cuộc phỏng vấn: hỏi một cựu học sinh lớn tuổi nhất bạn quen: lớp học hồi ấy thế nào, giờ ra chơi chơi gì, đi học bằng gì.
5. So sánh: kẻ một bảng hai cột "ngày xưa" và "bây giờ" cho năm thứ: bàn ghế, bảng, đồ dùng học tập, đường đến trường, giờ ra chơi.

Đem hồ sơ khoe với lớp vào dịp kỷ niệm thành lập trường hoặc dịp 20/11. Có khi chính bạn sẽ tìm ra điều mà cả lớp chưa ai biết về ngôi trường của mình.

Câu hỏi thường gặp

Trường Quốc học Huế thành lập năm nào?

Trường Quốc học được lập năm 1896 theo chỉ dụ của vua Thành Thái, tại Huế, bên bờ sông Hương. Ngày nay trường là Trường THPT chuyên Quốc Học, vẫn ở vị trí cũ với các dãy nhà sơn màu đỏ son.

Trường Bưởi bây giờ là trường nào?

Trường Bưởi, lập năm 1908 ở ven Hồ Tây, Hà Nội, năm 1945 được đổi tên thành trường Chu Văn An. Ngày nay là Trường THPT Chu Văn An trên phố Thụy Khuê.

Vì sao gọi là trường Bưởi?

Vì trường nằm ở vùng Kẻ Bưởi, ven Hồ Tây. Tên chính thức bằng tiếng Pháp khó nhớ nên người Hà Nội gọi theo tên vùng đất, lâu dần thành tên quen thuộc.

Bằng Thành chung là gì?

Bằng Thành chung là bằng tốt nghiệp bậc cao đẳng tiểu học trong hệ thống trường Pháp – Việt, có thể hình dung gần như tốt nghiệp trung học cơ sở bây giờ. Thời đó, có bằng Thành chung đã có thể đi dạy tiểu học hoặc làm việc ở các sở.

Thời Pháp thuộc con gái có được đi học không?

Có, nhưng ít. Đầu thế kỷ 20 bắt đầu có trường nữ sinh như Gia Long ở Sài Gòn (lập trong khoảng 1913–1915), Đồng Khánh ở Huế (1917). Đây là thay đổi lớn so với thời khoa cử, khi con gái gần như không được học chữ và đi thi.