Tết ở trường: viết thư pháp, gói bánh chưng và phần việc của học sinh

Trước kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, nhiều trường tổ chức một ngày "Tết ở trường": các lớp gói bánh chưng, viết thư pháp, bày mâm ngũ quả, làm thiệp chúc Tết. Đó là dịp học sinh được tự tay làm những việc mà ở nhà thường chỉ đứng xem người lớn làm. Bài này kể nguồn gốc của các phong tục ấy và những phần việc học sinh làm được an toàn.

Tết Nguyên đán và lịch nghỉ của học sinh

"Nguyên đán" nghĩa là buổi sáng đầu tiên của năm. Tết bắt đầu từ ngày mồng Một tháng Giêng âm lịch, nên mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác, khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2. Trước đó là những ngày cuối tháng Chạp: 23 tháng Chạp tiễn ông Công ông Táo, rồi dọn nhà, gói bánh, đi chợ Tết.

Học sinh được nghỉ Tết theo lịch do Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố quyết định dựa trên khung kế hoạch năm học. Số ngày nghỉ mỗi nơi, mỗi năm có thể khác, phụ huynh xem thông báo của nhà trường. Vì nghỉ dài, các trường thường tổ chức hoạt động Tết vào tuần học cuối cùng trước kỳ nghỉ.

Bánh chưng: truyền thuyết và thực tế

Câu chuyện Lang Liêu

Sách Lĩnh Nam chích quái, tập truyện dân gian được chép lại vào khoảng thế kỷ 15, có truyện về nguồn gốc bánh chưng. Truyện kể: vua Hùng thứ sáu muốn chọn người nối ngôi, bảo các con đi tìm món ngon dâng lên. Các hoàng tử tìm của ngon vật lạ khắp nơi. Lang Liêu, người con nghèo nhất, được thần mách dùng gạo nếp làm bánh: một chiếc vuông tượng trưng cho đất, một chiếc tròn tượng trưng cho trời. Vua khen bánh giản dị mà ý nghĩa, truyền ngôi cho Lang Liêu.

Đây là truyền thuyết, không phải sử ghi chép có ngày tháng. Nhưng nó giải thích hai điều có thật: bánh chưng làm từ những thứ người trồng lúa sẵn có (gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn, lá dong), và người Việt dùng bánh để dâng tổ tiên ngày Tết.

Bánh chưng và bánh tét

	Bánh chưng	Bánh tét
Phổ biến ở	Miền Bắc, một phần miền Trung	Miền Nam, một phần miền Trung
Hình dáng	Vuông, dẹt	Hình trụ dài
Lá gói	Lá dong	Lá chuối là chính
Nhân hay gặp	Đỗ xanh, thịt lợn ba chỉ, hạt tiêu	Đỗ xanh, thịt mỡ; có nơi làm nhân chuối, nếp trộn đậu đen
Cách cắt	Dùng lạt tre cắt thành 8 miếng tam giác	Dùng dây cắt khoanh tròn

Gói bánh chưng ở trường: ai làm phần nào

Một buổi gói bánh ở trường thường chia làm nhiều trạm. Học sinh làm được phần lớn các việc, trừ nấu.

1. Lau lá dong: lá đã được người lớn rửa sạch. Học sinh dùng khăn sạch lau khô từng lá, cắt bớt sống lá dày cho dễ gấp.
2. Chuẩn bị lạt: lạt giang hoặc lạt tre đã chẻ sẵn, ngâm nước cho mềm.
3. Xếp lá vào khuôn: khuôn gỗ vuông giúp bánh vuông đều. Xếp bốn lá thành chữ thập, mặt xanh của lá quay ra ngoài.
4. Cho nhân: một lớp gạo nếp, một lớp đỗ xanh, miếng thịt ở giữa, lại một lớp đỗ, phủ gạo. Học sinh dùng bát đong để chia đều.
5. Gấp lá, buộc lạt: gấp các mép lá lại thật kín. Buộc lạt phải chặt tay, các bạn lớn hoặc thầy cô thường giúp.
6. Luộc bánh: việc của người lớn. Bánh chưng cỡ thường luộc liên tục nhiều giờ, khoảng 8 đến 10 tiếng, nồi nước sôi to và nặng. Học sinh không đứng gần bếp.

Nhiều trường không luộc tại chỗ mà nhờ một gia đình hoặc cơ sở nấu giúp, hôm sau mang bánh về chia cho lớp hoặc tặng học sinh khó khăn.

Mẹo cho người mới: bánh gói lỏng tay thì khi luộc nước vào làm bánh nhão, nên ấn chặt nhân và buộc lạt thật chắc. Bánh không vuông cũng không sao, chiếc bánh méo đầu tiên thường là chiếc em nhớ nhất.

Thư pháp: từ ông đồ đến chữ Việt

Ngày xưa, khi chữ Hán còn là chữ của sách vở, thi cử, các ông đồ (thầy dạy chữ Hán) thường ra phố ngày Tết, bày giấy đỏ, mực tàu, viết câu đối cho người mua về treo. Nhà thơ Vũ Đình Liên viết bài thơ "Ông đồ" năm 1936 về cảnh ấy:

Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già
Bày mực tàu giấy đỏ
Bên phố đông người qua

Bài thơ buồn vì đến những năm 1930, chữ Hán đã không còn dùng trong thi cử, người xin chữ thưa dần. Nhưng tục xin chữ đầu năm không mất đi. Vài chục năm gần đây, nhiều người viết thư pháp bằng chữ Quốc ngữ, uốn nét chữ Việt theo bút lông. Hà Nội có Hội chữ xuân tổ chức ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám dịp Tết, nhiều nơi khác cũng có phố ông đồ.

Chữ hay được xin đầu năm thường là một chữ mang mong ước: Tâm (lòng tốt), Nhẫn (kiên nhẫn), An (bình an), Học, Phúc. Học sinh hay xin chữ "Học" hoặc chữ "Chí" (ý chí).

Thư pháp khác viết chữ đẹp ở chỗ nào

Viết chữ đẹp ở lớp là viết đều, rõ, đúng mẫu để người khác đọc dễ. Thư pháp thì coi mỗi chữ như một bức tranh: nét đậm nét thanh, chỗ nhanh chỗ chậm, khoảng trắng quanh chữ, cả cách đặt chữ trên tờ giấy. Người viết dùng bút lông mềm, nên lực tay ấn mạnh thì nét to, nhấc nhẹ thì nét mảnh. Đó là lý do một chữ "Tâm" của hai người viết trông hoàn toàn khác nhau.

Những phong tục Tết khác hay gặp ở trường

• Mâm ngũ quả: năm loại quả bày trên bàn thờ. Miền Bắc hay có chuối, bưởi, quýt, hồng; miền Nam hay có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, đọc lái thành "cầu vừa đủ xài". Lớp có thể thi bày mâm ngũ quả và giải thích ý nghĩa từng loại.
• Hoa đào, cây quất, hoa mai: miền Bắc chuộng đào và quất; miền Nam chuộng mai vàng, vì mai nở đúng dịp Tết trong khí hậu nóng.
• Câu đối đỏ: hai vế dài bằng nhau, đối nhau từng chữ, treo hai bên cửa.
• Mừng tuổi (lì xì): phong bao đỏ có ít tiền mừng, ý chúc người nhận thêm một tuổi bình an. Lễ phép nhận bằng hai tay, nói lời cảm ơn và chúc lại người lớn; không mở phong bao ngay trước mặt người tặng.
• Làm thiệp chúc Tết: gửi ông bà, thầy cô, hoặc gửi bạn ở trường kết nghĩa.

Thử làm: viết thư pháp bằng nước

Mực tàu khó giặt, rất dễ dây ra áo trắng. Cách tập dưới đây chỉ dùng nước mà vẫn thấy nét chữ.

Cần chuẩn bị: một cây bút lông vẽ màu nước cỡ to (số 10 trở lên), một bát nước sạch, vài tờ giấy báo cũ hoặc giấy bìa các-tông màu xám, nâu.

1. Ngồi thẳng, cầm bút dựng đứng, ngón cái và ngón trỏ giữ thân bút, cổ tay không tì xuống bàn.
2. Nhúng bút vào nước, gạt bớt nước ở thành bát.
3. Tập ba nét cơ bản: nét ngang (ấn đầu, kéo đều, nhấc nhẹ ở cuối), nét sổ dọc, nét cong như chữ "c".
4. Viết một chữ ngắn, như "An" hay "Tết". Viết chậm. Nét nào cần to thì ấn bút xuống, nét nào cần mảnh thì nhấc lên.
5. Nước làm giấy sẫm màu, hiện chữ. Vài phút sau nước khô, chữ biến mất, em viết lại lên chỗ đó.
6. Khi đã tự tin, nhờ người lớn pha một chút màu nước đỏ hoặc đen, viết một chữ lên giấy đỏ hoặc giấy trắng để tặng ông bà.

Viết đi viết lại một chữ chục lần, em sẽ thấy tay mình chậm lại, đầu óc yên hơn. Nhiều người tập thư pháp chính vì cảm giác đó.

Câu hỏi thường gặp

Bánh chưng có từ bao giờ?

Theo truyền thuyết Lang Liêu chép trong Lĩnh Nam chích quái, bánh chưng có từ thời vua Hùng thứ sáu. Đây là truyền thuyết nên không xác định được năm cụ thể. Điều chắc chắn là bánh chưng gắn với nền nông nghiệp trồng lúa nước và tục dâng tổ tiên ngày Tết từ rất lâu.

Vì sao bánh chưng hình vuông?

Theo truyền thuyết, Lang Liêu làm bánh vuông tượng trưng cho đất và bánh tròn (bánh giầy) tượng trưng cho trời, theo quan niệm trời tròn đất vuông của người xưa. Về thực tế, gói bằng khuôn vuông giúp bánh đều, dễ xếp vào nồi và dễ chia miếng.

Học sinh có được tự luộc bánh chưng không?

Không nên. Bánh chưng phải luộc nhiều giờ trong nồi nước sôi to và nặng, việc canh bếp và vớt bánh là của người lớn. Học sinh làm tốt các phần lau lá, đong gạo, xếp khuôn và cho nhân.

Thư pháp chữ Việt có từ khi nào?

Thư pháp truyền thống ở Việt Nam viết bằng chữ Hán, gắn với hình ảnh ông đồ cho chữ ngày Tết. Thư pháp chữ Quốc ngữ phát triển mạnh trong vài chục năm gần đây, khi nhiều người viết chữ Việt bằng bút lông theo tinh thần thư pháp.

Mâm ngũ quả miền Bắc và miền Nam khác nhau thế nào?

Mâm ngũ quả miền Bắc hay có nải chuối xanh đỡ bên dưới, bưởi, quýt, hồng. Miền Nam thường bày mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài với ý "cầu vừa đủ xài", và kiêng chuối. Mỗi gia đình có thể bày khác tuỳ quả có sẵn.