Ngày 1/6 và quyền trẻ em: điều học sinh nên biết về ngày thiếu nhi

Ngày Quốc tế Thiếu nhi 1/6 có từ năm 1950, là ngày nhắc người lớn khắp nơi chăm lo và bảo vệ trẻ em. Ở Việt Nam, ngày này rơi vào đầu kỳ nghỉ hè nên thường được tổ chức ở khu phố, nhà văn hoá, hoặc ở trường trong buổi sinh hoạt cuối năm học. Đây cũng là dịp tốt để học sinh biết mình có những quyền gì, và khi cần giúp đỡ thì gọi ai.

Ngày 1/6 có từ đâu

Tháng 11 năm 1949, tại một hội nghị ở Mát-xcơ-va, Liên đoàn Phụ nữ Dân chủ Quốc tế đề nghị lấy ngày 1/6 hằng năm làm ngày quốc tế dành cho trẻ em. Ngày này được tổ chức lần đầu vào năm 1950. Mục đích được nêu là kêu gọi chăm sóc sức khoẻ, việc học và sự an toàn của trẻ em.

Việt Nam tổ chức ngày 1/6 từ nhiều chục năm nay với tên quen thuộc là Ngày Quốc tế Thiếu nhi. Ngoài ra, tháng 6 hằng năm còn là Tháng hành động vì trẻ em, khi các cơ quan, địa phương tập trung làm những việc cho trẻ: phòng chống đuối nước, tặng quà, sửa sân chơi, khám sức khoẻ.

Thiếu nhi ở mỗi nước có ngày riêng

Không phải nước nào cũng chọn ngày 1/6. Liên Hợp Quốc khuyến nghị các nước có một Ngày Trẻ em Thế giới, và chọn ngày 20/11, vì đó là ngày Liên Hợp Quốc thông qua Tuyên bố về Quyền trẻ em năm 1959 và Công ước về Quyền trẻ em năm 1989. Nhiều nước còn có ngày riêng gắn với phong tục của mình.

Nơi	Ngày	Điều đặc biệt
Việt Nam và nhiều nước	1/6	Ngày Quốc tế Thiếu nhi, có từ năm 1950
Liên Hợp Quốc	20/11	Ngày Trẻ em Thế giới, gắn với Công ước về Quyền trẻ em
Nhật Bản	5/5	Các gia đình treo cờ vải hình cá chép bay trong gió, mong con khoẻ mạnh, vượt khó như cá chép bơi ngược dòng
Hàn Quốc	5/5	Ngày Trẻ em, có từ đầu thế kỷ 20, nay là ngày nghỉ của cả nước
Thái Lan	Thứ Bảy thứ hai của tháng 1	Nhiều cơ quan mở cửa cho trẻ em vào tham quan

Em có để ý điều thú vị không: cá chép xuất hiện cả trong ngày thiếu nhi Nhật Bản lẫn trong đèn cá chép Trung thu của Việt Nam. Hai nền văn hoá cùng dùng hình ảnh cá chép vượt thác để nói về ước mơ lớn lên mạnh mẽ.

Công ước về Quyền trẻ em: bản "luật chung" cho trẻ em thế giới

Công ước về Quyền trẻ em được Liên Hợp Quốc thông qua ngày 20/11/1989. Đây là văn bản nêu những quyền mà mọi trẻ em đều có, dù sinh ra ở đâu, giàu hay nghèo, là con trai hay con gái. Hầu hết các nước trên thế giới đã tham gia công ước này.

Việt Nam phê chuẩn công ước ngày 20/2/1990. Theo UNICEF, Việt Nam là nước đầu tiên ở châu Á và thứ hai trên thế giới làm việc này.

Ở trường, các quyền trong công ước hay được chia thành bốn nhóm cho dễ nhớ:

1. Quyền được sống còn: được sống, được chăm sóc sức khoẻ, có đủ ăn, có nước sạch, có chỗ ở.
2. Quyền được phát triển: được đi học, được nghỉ ngơi, vui chơi, tham gia hoạt động văn hoá, nghệ thuật.
3. Quyền được bảo vệ: được bảo vệ khỏi bạo lực, xâm hại, bóc lột, bỏ rơi.
4. Quyền được tham gia: được nói lên ý kiến của mình về những việc liên quan đến mình, và ý kiến đó được người lớn lắng nghe.

Việt Nam có Luật Trẻ em năm 2016. Theo luật này, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Nghĩa là gần như toàn bộ học sinh tiểu học và THCS đều được luật này bảo vệ.

Quyền đi cùng với bổn phận

Có bạn hỏi: "Em có quyền được vui chơi, vậy sao mẹ bắt em làm bài tập?" Câu hỏi hay, và câu trả lời nằm ngay trong luật. Luật Trẻ em cũng nêu bổn phận của trẻ em: kính trọng ông bà, cha mẹ, thầy cô; học tập; giúp đỡ gia đình những việc vừa sức; tôn trọng bạn bè; giữ gìn của chung.

Quyền được vui chơi không có nghĩa là chỉ vui chơi. Nó có nghĩa là người lớn không được tước đi toàn bộ thời gian nghỉ ngơi của em. Một ngày có giờ học, có giờ giúp việc nhà, có giờ chơi, có giấc ngủ đủ: đó là cách quyền và bổn phận đi cùng nhau.

Quyền được tham gia cũng vậy. Nó không có nghĩa là em quyết định mọi việc. Nó có nghĩa là trong những việc liên quan đến em (chọn câu lạc bộ, sắp xếp góc học tập, chọn tiết mục văn nghệ của lớp), người lớn nên hỏi ý em và giải thích khi không làm theo ý em.

Khi cần giúp đỡ thì gọi ai

Quyền được bảo vệ chỉ có ý nghĩa khi em biết tìm người giúp. Nếu em hoặc một bạn bị đánh, bị đe doạ, bị ai đó chạm vào cơ thể khiến em sợ hãi, bị bắt làm việc nặng, hay đơn giản là thấy rất buồn mà không biết nói với ai:

• Nói với một người lớn em tin: bố mẹ, ông bà, thầy cô chủ nhiệm, thầy cô phụ trách Đội, nhân viên y tế hoặc tư vấn tâm lý của trường.
• Nếu người đầu tiên không giúp, nói với người thứ hai. Đừng dừng lại.
• Gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Cuộc gọi miễn phí, có người nghe máy cả ngày lẫn đêm. Em không cần biết nói thế nào cho đúng, cứ kể điều đang xảy ra.
• Khi nguy hiểm ngay lúc đó, gọi 113 (công an) hoặc 115 (cấp cứu), hoặc chạy đến chỗ đông người.

Gọi 111 hay kể với thầy cô không phải là "mách lẻo". Mách lẻo là kể để bạn khác bị phạt. Tìm người giúp là kể để ai đó được an toàn.

Ở trường, ngày 1/6 thường có gì

Vì năm học thường kết thúc cuối tháng 5, nhiều trường tổ chức hoạt động thiếu nhi ngay trong buổi tổng kết hoặc buổi sinh hoạt cuối cùng. Ở khu dân cư, nhà văn hoá, cung thiếu nhi thì ngày 1/6 thường có:

• Hội thi vẽ tranh, kể chuyện, văn nghệ thiếu nhi.
• Các hoạt động dân gian như kéo co, nhảy bao bố, bịt mắt bắt dê, ô ăn quan.
• Tặng quà cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn.
• Các buổi hướng dẫn kỹ năng an toàn, như phòng chống đuối nước trước kỳ nghỉ hè.

Với phụ huynh: món quà 1/6 có ích nhất nhiều khi không phải đồ vật, mà là một buổi trọn vẹn cả nhà dành cho con, không điện thoại, con được chọn làm gì.

Thử làm: bảng "quyền và bổn phận" của lớp

Một hoạt động làm trong một tiết sinh hoạt lớp, cần một tờ giấy khổ to, bút dạ, giấy nhớ.

1. Chia bảng thành hai cột: "Ở lớp mình, mỗi bạn được..." và "Ở lớp mình, mỗi bạn cần...".
2. Mỗi bạn viết lên giấy nhớ một điều cho mỗi cột. Ví dụ: "được nói hết ý mà không bị chen ngang" và "cần lắng nghe khi bạn khác nói".
3. Dán giấy nhớ lên bảng, gộp những ý giống nhau.
4. Cả lớp đọc lại, xếp mỗi ý vào một trong bốn nhóm quyền (sống còn, phát triển, bảo vệ, tham gia).
5. Chọn ra khoảng năm điều quan trọng nhất ở mỗi cột, viết đẹp, treo cuối lớp.
6. Cuối mỗi tháng, xem lại: lớp mình đã giữ được điều nào, điều nào cần cố gắng.

Em sẽ thấy hầu hết các quyền ở cột trái chỉ thực hiện được khi mọi người làm tốt bổn phận ở cột phải.

Câu hỏi thường gặp

Ngày Quốc tế Thiếu nhi 1/6 bắt nguồn từ đâu?

Tháng 11/1949, tại hội nghị ở Mát-xcơ-va, Liên đoàn Phụ nữ Dân chủ Quốc tế đề nghị lấy ngày 1/6 làm ngày quốc tế dành cho trẻ em. Ngày này được tổ chức lần đầu năm 1950, nhằm kêu gọi chăm lo sức khoẻ, việc học và sự an toàn của trẻ em.

Ngày 1/6 và ngày 20/11 của Liên Hợp Quốc khác nhau thế nào?

Ngày 1/6 là Ngày Quốc tế Thiếu nhi, được Việt Nam và nhiều nước tổ chức từ năm 1950. Ngày 20/11 là Ngày Trẻ em Thế giới của Liên Hợp Quốc, gắn với việc thông qua Tuyên bố về Quyền trẻ em năm 1959 và Công ước về Quyền trẻ em năm 1989.

Theo luật Việt Nam, trẻ em là người bao nhiêu tuổi?

Theo Luật Trẻ em năm 2016, trẻ em là người dưới 16 tuổi. Luật nêu các quyền của trẻ em và cả bổn phận của trẻ với gia đình, nhà trường và xã hội.

Tổng đài 111 là gì?

111 là Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Gọi miễn phí, có người nghe máy cả ngày lẫn đêm. Trẻ em, cha mẹ hay bất kỳ ai thấy trẻ bị bạo lực, xâm hại hoặc cần giúp đỡ đều có thể gọi.

Việt Nam phê chuẩn Công ước về Quyền trẻ em năm nào?

Việt Nam phê chuẩn Công ước về Quyền trẻ em ngày 20/2/1990. Theo UNICEF, Việt Nam là nước đầu tiên ở châu Á và thứ hai trên thế giới phê chuẩn công ước này.