Đồ ăn vặt cổng trường: chọn thế nào cho sạch và bớt đường, bớt muối

Chọn đồ ăn vặt ở cổng trường cần nhìn ba thứ: nơi bán có sạch và đồ ăn có được che đậy không, gói hàng có nhãn rõ ràng và còn hạn sử dụng không, và món ăn có quá nhiều đường, muối, dầu mỡ hay phẩm màu sặc sỡ không. Món tốt nhất thường là món đơn giản: trái cây gọt sẵn đựng hộp sạch, bắp luộc, khoai lang luộc, sữa chua, hộp sữa. Và ăn quà vặt nên là thỉnh thoảng, không thay cho bữa chính.

Vì sao cổng trường lại lắm quà vặt

Giờ tan học là lúc học sinh vừa đói, vừa có chút tiền tiêu vặt, lại đi cùng bạn bè. Người bán biết điều đó. Những món bày ở cổng trường thường được làm để hấp dẫn trẻ em: màu thật sặc sỡ, vị thật ngọt hoặc thật cay mặn, giá vài nghìn đồng, gói nhỏ tiện cầm.

Có nhiều món ngon và an toàn. Nhưng cũng có những món không rõ ai làm, làm ở đâu, bằng nguyên liệu gì. Các đợt kiểm tra an toàn thực phẩm quanh cổng trường ở nhiều địa phương đã nhiều lần phát hiện hàng không nhãn mác, hết hạn hoặc không rõ nguồn gốc. Biết cách nhìn là tự bảo vệ mình.

Nhìn nơi bán trước khi nhìn món ăn

Trước khi chọn món, hãy nhìn xe hàng hoặc gánh hàng một lượt:

• Đồ ăn có được che đậy bằng tủ kính, hộp có nắp hay bày hở cho bụi đường và ruồi bám?
• Người bán có dùng kẹp, găng tay, hay vừa cầm tiền vừa bốc đồ ăn bằng tay không?
• Đồ ăn chín có còn nóng không? Món chiên để nguội từ sáng đến chiều dưới nắng là món nên bỏ qua.
• Dầu chiên có đen sẫm, đặc quánh như đã dùng rất nhiều lần không?
• Đá trong cốc nước có trông sạch không, hay là đá cây đập vụn để trên vỉa hè?
• Xung quanh có rác, nước thải không?

Chỉ cần một hai điểm đáng ngờ là đủ lý do để không mua. Không ai ép mình phải mua cả.

Đọc nhãn một gói quà vặt

Đồ ăn đóng gói bán ra phải có nhãn. Lật mặt sau gói bim bim hay hộp sữa, tìm năm thông tin sau:

Thông tin	Tìm ở đâu, xem gì	Đáng ngờ khi
Tên sản phẩm	Mặt trước	Chỉ có hình, không có tên rõ ràng
Nơi sản xuất	Tên và địa chỉ công ty sản xuất hoặc nhập khẩu	Không có, hoặc toàn chữ nước ngoài không có nhãn phụ tiếng Việt
Hạn sử dụng	Thường in ở mép gói, đáy hộp, nắp chai; ghi "HSD" hoặc "EXP"	Đã quá hạn, bị tẩy, mờ không đọc được
Thành phần	Liệt kê theo thứ tự nhiều đến ít	Đường hoặc muối đứng đầu danh sách; với bạn dị ứng: có chất mình phải tránh
Bao bì	Cầm lên nhìn và nắn nhẹ	Phồng căng, thủng, rách, ẩm mốc, lon móp

Mẹo nhỏ: danh sách thành phần xếp từ nhiều đến ít. Nếu chữ đầu tiên là "đường", nghĩa là đường chiếm phần lớn nhất trong gói đó.

Còn những món không có bao bì như xiên que chiên, nước đá bào, kẹo kéo, thịt xiên nướng… thì không có nhãn để đọc. Lúc đó chỉ còn cách nhìn nơi bán như mục trên.

Những món nên dè chừng

• Đồ màu quá sặc sỡ (xanh lét, đỏ chói, tím đậm) mà không rõ nguồn gốc. Phẩm màu thực phẩm được phép dùng với lượng giới hạn, nhưng hàng trôi nổi thì không ai biết dùng loại gì, bao nhiêu.
• Đồ chiên rán nhiều lần trong cùng một chảo dầu.
• Xiên que, viên thả lẩu không rõ nhãn, để nguội lâu rồi chiên lại.
• Nước đá, đồ uống pha sẵn trong can nhựa không rõ nước gì.
• Gói cay cay, mặn mặn giá rất rẻ không nhãn mác: thường rất nhiều muối, nhiều dầu.
• Kẹo, thạch dạng viên tròn nhỏ cho vào miệng cả viên. Với các bạn nhỏ, thạch tròn trơn có nguy cơ hóc nếu vừa ăn vừa chạy hoặc cười đùa.

Đường, muối và hàm răng

Ngay cả quà vặt sạch sẽ, có nhãn đầy đủ cũng có thể không tốt nếu ăn nhiều mỗi ngày. Lý do chính là đường và muối.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị lượng đường tự do nên dưới 10% năng lượng mỗi ngày, tốt nhất là dưới 5%. Một chai trà sữa hay lon nước ngọt có thể đã gần bằng hoặc vượt mức này. Muối thì WHO khuyến nghị người lớn dưới 5 gam một ngày, trẻ em còn cần ít hơn, trong khi một gói snack nhỏ đã có một phần đáng kể.

Đường còn hại răng theo một cách dễ hiểu: vi khuẩn trong miệng ăn đường, thải ra axit, axit làm mòn men răng. Điều quan trọng không chỉ là ăn bao nhiêu đường mà là ăn bao nhiêu lần. Nhấm nháp kẹo suốt buổi chiều làm răng bị "tắm" axit liên tục, hại hơn ăn một lần rồi súc miệng. Ăn đồ ngọt xong, súc miệng bằng nước lọc là thói quen đơn giản mà có ích.

Những món quà vặt dễ chịu hơn

Quà vặt không có lỗi. Bụng đói lúc tan học là thật, và một bữa phụ nhỏ giúp mình có sức về nhà hay đi học thêm. Chỉ cần chọn món phù hợp hơn:

Thay vì	Có thể chọn
Nước ngọt có ga, trà sữa	Hộp sữa, sữa chua uống ít đường, nước lọc
Snack, bim bim	Bắp luộc, khoai lang luộc, một nắm lạc rang
Kẹo, thạch phẩm màu	Trái cây: chuối, quýt, ổi, xoài gọt trong hộp sạch
Xiên que chiên	Bánh bao, bánh mì nhỏ, xôi ở hàng quen sạch sẽ

Cách hiệu quả nhất lại là cách đơn giản nhất: mang theo từ nhà một phần ăn nhẹ như quả chuối, hộp sữa, vài miếng trái cây. Bụng không đói thì quà vặt cổng trường bớt hấp dẫn hẳn.

Lời dành cho bố mẹ

Cấm tuyệt đối thường không hiệu quả, con sẽ ăn lén. Nhiều gia đình thấy cách này dễ hơn: thoả thuận với con về số lần ăn quà vặt mỗi tuần, cùng con đọc nhãn vài lần cho quen, và cho con một khoản tiền tiêu vặt nhỏ để con tự tập lựa chọn. Nếu con có dị ứng thực phẩm, hãy dạy con đọc thành phần và tên chất mình phải tránh, và hỏi bác sĩ về cách xử trí khi lỡ ăn phải.

Thử làm: thám tử nhãn hàng

Hoạt động làm ở nhà, mất khoảng 20 phút.

1. Gom 5 gói hoặc hộp đồ ăn có sẵn trong nhà: bánh quy, sữa hộp, gói snack, chai nước ngọt, hộp sữa chua.
2. Với mỗi món, tìm và ghi vào vở: hạn sử dụng, nơi sản xuất, thành phần đứng đầu danh sách.
3. Tìm dòng "đường" hoặc "carbohydrate – trong đó đường" trong bảng thành phần dinh dưỡng (nếu có). Ghi số gam đường trong cả gói, không phải trong 100 gam.
4. Lấy đường kính và thìa cà phê, đong ra số thìa tương ứng (một thìa cà phê gạt khoảng 4–5 gam đường) để nhìn tận mắt. Đổ vào đĩa đặt cạnh món đó.
5. Xếp các đĩa đường cạnh nhau, chụp ảnh lại. Xong thì cho đường trở lại lọ để dùng nấu ăn, không bỏ phí.

Nhìn thấy số thìa đường thật thường thuyết phục hơn mọi lời khuyên.

Câu hỏi thường gặp

Đồ ăn vặt cổng trường có an toàn không?

Có món an toàn và có món không. Nên chọn nơi bán sạch sẽ, đồ ăn được che đậy và còn nóng, gói hàng có nhãn rõ ràng, còn hạn sử dụng. Tránh hàng không nhãn mác, màu quá sặc sỡ hoặc đồ chiên rán bằng dầu dùng nhiều lần.

Cách đọc hạn sử dụng trên gói bánh kẹo?

Hạn sử dụng thường in ở mép gói, đáy hộp hoặc nắp chai, ghi "HSD" hoặc "EXP" kèm ngày tháng năm. Nếu đã quá hạn, bị mờ hoặc tẩy xoá thì không nên mua. Bao bì phồng, thủng, móp cũng là dấu hiệu nên bỏ qua.

Học sinh ăn quà vặt bao nhiêu là vừa?

Quà vặt nên là bữa phụ nhỏ, thỉnh thoảng, không thay cho bữa chính. Ưu tiên trái cây, sữa, bắp, khoai luộc. Hạn chế đồ nhiều đường, nhiều muối như nước ngọt, trà sữa, snack.

Vì sao ăn kẹo nhiều lại bị sâu răng?

Vi khuẩn trong miệng dùng đường làm thức ăn và thải ra axit làm mòn men răng. Ăn đồ ngọt nhiều lần trong ngày khiến răng bị axit tấn công liên tục. Súc miệng bằng nước lọc sau khi ăn đồ ngọt và đánh răng đều đặn giúp giảm nguy cơ.

Làm sao để con bớt ăn quà vặt cổng trường?

Cách đơn giản là cho con mang theo phần ăn nhẹ từ nhà như chuối, sữa hay trái cây để con không đói lúc tan học. Thoả thuận số lần ăn quà mỗi tuần và cùng con đọc nhãn thường hiệu quả hơn cấm đoán.