Rửa tay trước giờ ăn ở trường: sáu bước và những chỗ hay bị rửa sót

Rửa tay trước khi ăn ở trường đúng cách là làm ướt tay, xoa xà phòng kỹ khắp lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, ngón cái, đầu ngón và cổ tay trong ít nhất 20 giây, rồi xả sạch dưới vòi nước chảy và lau khô bằng khăn sạch hoặc giấy. Những chỗ hay bị rửa sót nhất là đầu ngón tay, ngón cái và mu bàn tay. Chỉ dội nước không xà phòng trong vài giây thì gần như chưa sạch.

Tay mang theo những gì

Thử nghĩ lại một buổi sáng ở trường: cầm tay nắm cửa lớp, lật sách vở, cầm bút của bạn, chơi đá cầu, vịn cầu thang, đi vệ sinh, cầm tiền mua quà vặt. Mỗi lần chạm, tay nhặt thêm một ít vi khuẩn và virus. Phần lớn vô hại, nhưng có những loại gây tiêu chảy, đau bụng, cảm cúm, đau mắt đỏ, bệnh tay chân miệng.

Chúng không tự bay vào miệng. Chúng đi theo tay: tay cầm bánh, tay dụi mắt, tay đưa lên miệng cắn móng. Vì vậy rửa tay trước khi ăn là một trong những cách phòng bệnh đơn giản và rẻ nhất. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), rửa tay với xà phòng giúp giảm khoảng 23–40% số người bị tiêu chảy trong cộng đồng.

Chuyện ông bác sĩ bị chê cười

Ngày nay ai cũng biết phải rửa tay, nhưng cách đây chưa đến hai trăm năm thì không. Năm 1847, bác sĩ Ignaz Semmelweis làm việc ở một bệnh viện phụ sản tại Vienna (Áo). Ông nhận thấy các bác sĩ đi thẳng từ phòng mổ tử thi sang đỡ đẻ mà không rửa tay, và sản phụ ở khoa đó tử vong vì sốt nhiều hơn hẳn khoa khác. Ông bắt mọi người rửa tay bằng dung dịch clo, và tỉ lệ tử vong giảm mạnh.

Dù vậy, nhiều đồng nghiệp thời đó không tin, thậm chí chế giễu ông, vì lúc ấy người ta chưa biết đến vi khuẩn. Phải nhiều năm sau, khi các nhà khoa học như Louis Pasteur chứng minh vi trùng gây bệnh, ý tưởng của Semmelweis mới được công nhận. Câu chuyện nhắc rằng một thói quen tưởng nhỏ có khi cứu được rất nhiều người.

Sáu bước rửa tay

Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đều hướng dẫn rửa tay theo các bước để không sót chỗ nào. Nhiều trường dán tranh sáu bước ngay cạnh bồn rửa:

1. Làm ướt tay dưới vòi nước, lấy xà phòng, xoa hai lòng bàn tay vào nhau.
2. Chà lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia, các ngón đan vào nhau, rồi đổi bên.
3. Chà hai lòng bàn tay vào nhau, các ngón đan xen để làm sạch kẽ ngón.
4. Chà mặt ngoài các ngón tay vào lòng bàn tay kia, các ngón khoá vào nhau.
5. Xoay ngón cái trong lòng bàn tay kia, rồi đổi bên.
6. Chụm đầu ngón tay xoay vào lòng bàn tay kia để làm sạch đầu ngón và dưới móng, rồi đổi bên. Sau đó xả sạch và lau khô.

Thời gian xoa xà phòng nên ít nhất 20 giây, theo khuyến nghị của CDC. Cả quá trình từ lúc mở vòi đến lúc lau khô mất khoảng 40–60 giây theo hướng dẫn của WHO. Một mẹo để đếm: hát thầm hai lần bài "Happy Birthday" hoặc đếm chậm từ 1 đến 20.

Những chỗ hay rửa sót

Các thí nghiệm bôi thuốc nhuộm lên tay rồi cho người ta rửa như bình thường cho thấy những vùng hay còn sót lại:

Vùng	Vì sao hay sót	Cách sửa
Đầu ngón tay, dưới móng	Chỉ chà lòng bàn tay, không chà đầu ngón	Bước 6: chụm ngón xoay vào lòng bàn tay
Ngón cái	Ngón cái nằm lệch ra ngoài, dễ quên	Bước 5: nắm và xoay ngón cái
Mu bàn tay	Nhiều người chỉ xoa hai lòng bàn tay	Bước 2
Kẽ ngón tay	Ngón khép lại khi chà	Bước 3: đan ngón vào nhau
Cổ tay	Tưởng không cần	Xoa thêm vòng quanh cổ tay

Móng tay dài dễ giữ cặn bẩn hơn. Cắt móng tay gọn mỗi tuần (nhờ người lớn nếu còn nhỏ) giúp rửa tay sạch hơn hẳn.

Bồn rửa ở trường đông người thì làm sao

Giờ ăn trưa, cả lớp cùng ùa ra bồn rửa. Vài thói quen giúp mọi việc trôi chảy:

• Xếp hàng thay vì chen lấn. Sàn quanh bồn rửa thường ướt, xô đẩy rất dễ trượt ngã.
• Tắt vòi khi đang xoa xà phòng nếu trường dùng vòi vặn tay, để tiết kiệm nước và nhường cho bạn sau. Rửa xong có thể dùng khăn giấy để vặn vòi.
• Không vẩy nước lên người bạn.
• Lau khô tay bằng khăn cá nhân sạch hoặc giấy. Tay ướt dễ nhiễm bẩn lại hơn tay khô. Không dùng chung một chiếc khăn ướt cho cả lớp.
• Báo thầy cô nếu bồn rửa hết xà phòng, vòi hỏng hoặc bị tắc. Đây là chuyện của cả lớp, nói ra là giúp mọi người.

Nước rửa tay khô có thay được xà phòng không

Nước rửa tay khô có cồn là cách tạm thời khi không có nước và xà phòng, ví dụ trên xe đi tham quan. CDC khuyên dùng loại có ít nhất 60% cồn. Nhưng nó có giới hạn:

• Không làm sạch tốt khi tay dính bẩn nhìn thấy được như đất cát, dầu mỡ, mực.
• Không diệt được mọi loại mầm bệnh như xà phòng và nước cuốn trôi.
• Có cồn nên phải để xa mắt, xa lửa; bạn nhỏ dùng cần có người lớn để ý.

Khi có bồn rửa, xà phòng và nước vẫn là lựa chọn tốt nhất.

Những lúc cần rửa tay ở trường

• Trước khi ăn trưa, ăn quà, uống sữa.
• Sau khi đi vệ sinh.
• Sau giờ thể dục, sau khi chơi ở sân, cầm bóng, chơi với cát.
• Sau khi hắt hơi, ho, xì mũi vào tay.
• Sau giờ thực hành có đất, màu vẽ, đất nặn, hoặc giờ thí nghiệm.
• Sau khi chạm vào vật nuôi trong vườn trường.

Ngày 15 tháng 10 hằng năm là Ngày Thế giới rửa tay bằng xà phòng, bắt đầu từ năm 2008. Nhiều trường ở Việt Nam tổ chức hoạt động nhắc học sinh về thói quen này vào dịp đó.

Thử làm: tay dầu và bột quế

Thí nghiệm này cho thấy vì sao cần xà phòng và đủ thời gian. Làm ở bồn rửa nhà mình, có người lớn cùng làm. Cần: một thìa dầu ăn, một ít bột quế hoặc bột nghệ (hoặc phấn màu nghiền mịn), xà phòng.

1. Xoa nửa thìa dầu ăn khắp hai bàn tay, rồi rắc bột quế lên và xoa đều. Bột bám vào dầu giống vi khuẩn bám vào lớp dầu tự nhiên trên da.
2. Lần 1: chỉ dội nước lạnh trong 5 giây, không xà phòng. Nhìn tay: còn bao nhiêu bột?
3. Xoa lại dầu và bột như bước 1.
4. Lần 2: dùng xà phòng nhưng chỉ xoa lòng bàn tay trong 5 giây rồi xả. Nhìn kỹ đầu ngón, ngón cái, mu bàn tay.
5. Xoa lại dầu và bột lần nữa.
6. Lần 3: rửa đủ sáu bước với xà phòng trong 20 giây. So sánh với hai lần trước.

Bột quế không phải vi khuẩn, nên đây chỉ là mô phỏng. Nhưng nó cho thấy rõ một điều đúng: xà phòng giúp gỡ lớp dầu bám trên da, và thời gian cùng các bước mới đưa xà phòng tới mọi chỗ. Bột nghệ có thể để lại vết vàng trên da một lúc, sẽ phai dần.

Câu hỏi thường gặp

Rửa tay đúng cách mất bao lâu?

Nên xoa xà phòng ít nhất 20 giây theo khuyến nghị của CDC. Cả quá trình từ làm ướt tay đến lau khô mất khoảng 40–60 giây theo hướng dẫn của WHO. Đếm chậm đến 20 hoặc hát thầm một bài ngắn hai lần là cách đếm dễ.

Sáu bước rửa tay là gì?

Gồm xoa hai lòng bàn tay, chà lòng bàn tay lên mu bàn tay kia, đan ngón chà kẽ ngón, chà mặt ngoài các ngón, xoay ngón cái, và chụm đầu ngón xoay vào lòng bàn tay kia. Sau đó xả sạch và lau khô. Đây là hướng dẫn của Bộ Y tế và WHO.

Vì sao phải rửa tay bằng xà phòng?

Xà phòng giúp gỡ lớp dầu và bụi bẩn bám trên da, nơi vi khuẩn và virus bám vào, để nước cuốn trôi đi. Chỉ dội nước không thì phần lớn lớp bẩn đó vẫn còn trên tay.

Nước rửa tay khô có tốt bằng xà phòng không?

Nước rửa tay khô có cồn dùng tạm được khi không có nước và xà phòng, nên chọn loại có ít nhất 60% cồn. Nhưng nó không làm sạch tốt khi tay dính đất cát, dầu mỡ. Khi có bồn rửa, xà phòng và nước vẫn tốt hơn.

Ngày Thế giới rửa tay là ngày nào?

Là ngày 15 tháng 10 hằng năm, được tổ chức lần đầu năm 2008. Mục đích là nhắc mọi người, nhất là trẻ em, về thói quen rửa tay bằng xà phòng để phòng bệnh.