Quy tắc an toàn phòng thí nghiệm ở trường THCS: trước, trong và sau giờ học

Phòng thí nghiệm ở trường an toàn khi mọi người làm đúng một số quy tắc rất cụ thể: chỉ làm khi thầy cô cho phép, buộc tóc và đeo kính bảo hộ khi được yêu cầu, không nếm, không ngửi trực tiếp, không tự trộn chất này với chất kia, và báo ngay khi có gì đổ vỡ hay dính vào người. Phần lớn quy tắc có lý do rất dễ hiểu. Hiểu lý do rồi thì nhớ lâu hơn nhiều so với học thuộc một danh sách dán trên tường.

Phòng thực hành ở trường THCS có gì

Từ lớp 6, theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, học sinh học môn Khoa học tự nhiên, gộp những phần trước đây chia thành Vật lý, Hoá học, Sinh học. Ngay những bài đầu tiên của lớp 6 đã nói về quy định an toàn trong phòng thực hành và các kí hiệu cảnh báo, trước khi học sinh cầm vào dụng cụ nào.

Một phòng thực hành thường có:

• Dụng cụ thuỷ tinh: ống nghiệm, cốc thuỷ tinh, bình tam giác, ống đong, phễu, đũa thuỷ tinh.
• Dụng cụ đo: nhiệt kế, cân, đồng hồ đo điện, lực kế.
• Dụng cụ quan sát: kính lúp, kính hiển vi, lam kính.
• Nguồn nhiệt: đèn cồn, có nơi có bếp điện.
• Hoá chất: phần lớn ở dạng loãng, đựng trong lọ có nhãn, cất trong tủ có khoá do thầy cô hoặc nhân viên thiết bị quản lý.
• Đồ bảo hộ: kính, găng tay, áo choàng, có nơi có vòi rửa mắt.

Đọc các biển và nhãn cảnh báo

Biển an toàn trên khắp thế giới dùng chung một ngôn ngữ hình dạng và màu sắc, nên đọc được một lần là đọc được ở mọi nơi.

Hình dạng, màu	Nghĩa	Ví dụ
Hình tròn viền đỏ, có gạch chéo	Cấm	Cấm lửa, cấm ăn uống
Hình tam giác nền vàng viền đen	Cảnh báo nguy hiểm	Chất dễ cháy, điện nguy hiểm, vật sắc
Hình tròn nền xanh dương	Bắt buộc	Phải đeo kính, phải đeo găng tay
Hình chữ nhật nền xanh lá	Chỉ dẫn an toàn	Lối thoát hiểm, vòi rửa mắt, hộp sơ cứu

Trên lọ hoá chất còn có những hình thoi viền đỏ, nền trắng, bên trong là một hình vẽ đen. Đây là hệ thống kí hiệu GHS do Liên Hợp Quốc xây dựng để cả thế giới hiểu giống nhau. Vài hình hay gặp: ngọn lửa (dễ cháy), ống nghiệm nhỏ giọt lên bàn tay và mặt bàn (ăn mòn, gây bỏng), dấu chấm than (gây kích ứng, có hại), đầu lâu xương chéo (độc). Hình nào cũng có nghĩa: phải cầm cẩn thận hơn, và chỉ làm khi thầy cô hướng dẫn.

Trước giờ thực hành

1. Đọc trước bài thực hành ở nhà: biết hôm nay làm gì, dùng dụng cụ gì. Biết trước thì vào phòng không lóng ngóng.
2. Buộc gọn tóc dài, xắn tay áo rộng, bỏ khăn quàng lủng lẳng. Tóc và vải dễ bén lửa đèn cồn hoặc quệt đổ dụng cụ.
3. Đi giày, dép có quai, tốt nhất là giày kín mũi, phòng khi thuỷ tinh vỡ rơi xuống sàn.
4. Để cặp, áo khoác ở chỗ quy định, mặt bàn chỉ để dụng cụ bài hôm đó, vở và bút.
5. Nghe hết phần hướng dẫn rồi mới chạm vào dụng cụ.

Trong giờ thực hành

Với hoá chất

• Không nếm bất cứ thứ gì, kể cả thứ trông như muối hay đường. Không ăn uống, không nhai kẹo trong phòng.
• Không ngửi trực tiếp miệng lọ. Nếu bài yêu cầu nhận biết mùi, giữ lọ cách xa mặt, dùng bàn tay phẩy nhẹ hơi về phía mũi.
• Không tự trộn hai chất với nhau ngoài hướng dẫn. Có những chất khi gặp nhau sinh khí độc hoặc nóng lên mạnh.
• Lấy đúng lượng thầy cô dặn. Lấy thừa không đổ ngược vào lọ gốc, vì có thể làm bẩn cả lọ.
• Đậy nắp lọ ngay sau khi lấy, đặt nắp ngửa lên bàn để mặt trong nắp không dính bẩn.

Với lửa và nhiệt

• Châm đèn cồn bằng que diêm hoặc bật lửa theo hướng dẫn, không châm từ một đèn cồn đang cháy khác, vì cồn có thể đổ ra và bắt lửa.
• Tắt đèn cồn bằng cách đậy nắp, không thổi.
• Khi đun ống nghiệm, kẹp ống bằng kẹp gỗ, nghiêng ống, hướng miệng ống ra chỗ không có người, hơ nóng đều cả ống trước rồi mới đun tập trung.
• Thuỷ tinh nóng trông y hệt thuỷ tinh nguội. Đồ vừa đun đặt lên giá, chờ nguội, không cầm tay.

Với dụng cụ

• Cầm kính hiển vi bằng hai tay: một tay nắm thân, một tay đỡ đế.
• Không dùng kính lúp nhìn Mặt Trời, không hướng kính lúp hội tụ nắng vào giấy hay da người.
• Dụng cụ thuỷ tinh nứt, mẻ thì báo, không dùng.

Khi có sự cố

Chuyện xảy ra	Làm ngay
Làm vỡ dụng cụ thuỷ tinh	Đứng yên, báo thầy cô. Không nhặt bằng tay, thầy cô dùng chổi, hót rác và hộp riêng cho thuỷ tinh vỡ
Hoá chất dính vào da	Báo ngay, rửa dưới vòi nước chảy nhiều phút, cởi phần áo bị thấm nếu có
Hoá chất bắn vào mắt	Báo ngay, rửa mắt dưới vòi nước hoặc vòi rửa mắt thật lâu, mở mí mắt cho nước chảy qua, không dụi. Thầy cô quyết định gọi 115 hay đưa đi khám
Đổ hoá chất ra bàn	Không lau bằng tay hay giấy vở, báo thầy cô xử lý
Đèn cồn đổ, lửa trên mặt bàn	Lùi ra, báo thầy cô. Thầy cô dập bằng khăn ướt hoặc cát, không dùng nước khi cồn còn chảy loang
Bị bỏng nhẹ do chạm đồ nóng	Làm mát chỗ bỏng dưới vòi nước sạch, mát, báo thầy cô

Điểm chung của mọi dòng trong bảng: báo ngay. Nhiều bạn ngại bị nhắc nên giấu chiếc ống nghiệm vỡ hay vết hoá chất trên tay. Đó mới là chỗ biến chuyện nhỏ thành chuyện lớn. Thầy cô thà nghe báo mười lần không sao còn hơn không được biết một lần có sao.

Sau giờ thực hành

1. Tắt đèn cồn, rút điện thiết bị nếu được giao.
2. Đổ hoá chất thừa vào chỗ thầy cô chỉ định, không tự đổ xuống bồn rửa.
3. Rửa dụng cụ theo hướng dẫn, úp lên giá cho ráo.
4. Lau mặt bàn, trả dụng cụ về đúng khay.
5. Rửa tay bằng xà phòng trước khi ra khỏi phòng, kể cả khi thấy tay không bẩn.
6. Không mang bất cứ hoá chất, mẫu vật nào ra khỏi phòng.

Thử làm: đi tìm kí hiệu cảnh báo trong nhà

Hoá chất không chỉ có ở phòng thí nghiệm. Trong nhà có nước tẩy, nước lau sàn, nước rửa bồn cầu, thuốc diệt côn trùng, xăng thơm, keo dán. Làm việc này cùng bố mẹ, chỉ nhìn nhãn, không mở nắp.

1. Cùng bố mẹ gom các chai lọ trong nhà vệ sinh, gầm bếp, nhà kho lên một mặt bàn.
2. Tìm trên nhãn các hình thoi viền đỏ, hoặc các dòng chữ "Nguy hiểm", "Cảnh báo", "Để xa tầm tay trẻ em".
3. Kẻ bảng: tên sản phẩm, có kí hiệu gì, nhãn khuyên làm gì khi dính vào da, mắt.
4. Đếm xem có bao nhiêu chai có dòng "Không trộn lẫn với sản phẩm khác". Bạn sẽ ngạc nhiên vì khá nhiều. Một số loại nước tẩy khi trộn với nhau sinh ra khí độc, nên chỉ dùng từng loại một.
5. Cùng bố mẹ chọn một chỗ cất cao, có cửa tủ, xa đồ ăn, nhất là khi nhà có em nhỏ. Không đựng hoá chất trong chai nước uống cũ.

Đến khi vào phòng thực hành ở trường, những kí hiệu này sẽ không còn lạ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao không được ngửi trực tiếp hoá chất trong phòng thí nghiệm?

Một số chất bay hơi có thể làm cay mũi, rát họng hoặc gây chóng mặt nếu hít mạnh một lần. Khi cần nhận biết mùi, giữ lọ xa mặt và phẩy nhẹ tay để một ít hơi bay về phía mũi, theo hướng dẫn của thầy cô.

Tắt đèn cồn thế nào cho đúng?

Đậy nắp đèn cồn lại, lửa sẽ tắt vì thiếu không khí. Không thổi vì có thể làm lửa bùng hoặc lan theo hơi cồn. Cũng không châm đèn cồn từ một đèn đang cháy khác.

Hoá chất bắn vào mắt thì làm gì?

Báo thầy cô ngay, rửa mắt dưới vòi nước sạch hoặc vòi rửa mắt thật lâu, giữ mí mắt mở cho nước chảy qua, không dụi mắt. Thầy cô sẽ quyết định gọi cấp cứu 115 hay đưa đi khám.

Kí hiệu hình thoi viền đỏ trên lọ hoá chất là gì?

Đó là kí hiệu cảnh báo theo hệ thống GHS do Liên Hợp Quốc xây dựng, dùng chung trên toàn thế giới. Mỗi hình vẽ bên trong cho biết một loại nguy hiểm, như dễ cháy, ăn mòn, độc hoặc gây kích ứng.

Làm vỡ ống nghiệm có bị phạt không?

Làm vỡ dụng cụ là chuyện thường gặp trong giờ thực hành. Quy định bồi thường, nếu có, tuỳ từng trường. Việc quan trọng là đứng yên, báo thầy cô ngay và không tự nhặt mảnh vỡ bằng tay.