Sơ cứu vết thương nhỏ ở trường: trầy xước, chảy máu cam, bong gân, bỏng nhẹ

Với những vết thương nhỏ hay gặp ở trường, sơ cứu đúng thường chỉ gồm vài động tác: rửa vết trầy bằng nước sạch, ấn chặt chỗ chảy máu, ngồi cúi người ra trước và bóp mũi khi chảy máu cam, chườm lạnh chỗ bị trẹo, để vết bỏng dưới vòi nước mát. Việc đầu tiên trong mọi trường hợp vẫn là báo người lớn: thầy cô, nhân viên y tế trường, bố mẹ. Bài này là kiến thức sơ cứu phổ thông. Nó không thay cho việc đi khám, và khi có dấu hiệu nặng thì người lớn gọi cấp cứu 115.

Trước khi làm gì: ba việc

1. Báo người lớn. Ở trường, phần lớn các trường đều có phòng y tế hoặc nhân viên phụ trách y tế học đường, có tủ thuốc, băng gạc. Đưa bạn tới đó hoặc gọi thầy cô.
2. Giữ cho mình an toàn. Bạn bị ngã giữa lối đi thì giúp bạn sang chỗ an toàn nếu bạn tự đi được. Bạn bị điện giật, bị đuối nước thì không tự lao vào, gọi người lớn.
3. Tay sạch, tránh chạm máu người khác bằng tay trần. Nếu có găng tay trong hộp sơ cứu thì đeo. Không có thì để bạn tự ấn vết thương bằng gạc, mình đưa gạc giúp. Rửa tay bằng xà phòng sau khi giúp.

Trầy xước và đứt tay nhỏ

Đây là loại hay gặp nhất: ngã trầy đầu gối, khuỷu tay, đứt tay vì giấy, vì mép thước.

1. Rửa vết thương dưới vòi nước sạch đang chảy để trôi đất cát. Rửa xà phòng vùng da xung quanh.
2. Cầm máu nếu còn rỉ máu: đặt miếng gạc hoặc khăn sạch lên và ấn chặt, liên tục vài phút. Đừng mở ra xem liên tục.
3. Nếu máu thấm qua gạc, đặt thêm gạc lên trên và ấn tiếp, không bóc miếng cũ ra vì sẽ làm bong cục máu vừa đông.
4. Che bằng băng dán hoặc gạc sạch để giữ sạch.
5. Thuốc sát trùng dùng loại nào, có cần hay không, là việc của nhân viên y tế hoặc bố mẹ.

Không bôi lên vết thương kem đánh răng, nước mắm, lá cây giã, thuốc lào, bột cà phê, dù có người mách. Những thứ đó không sạch, có thể làm vết thương nhiễm trùng.

Báo người lớn đưa đi khám khi: vết cắt sâu, há miệng, ấn mười phút vẫn chảy máu; vết thương có dị vật cắm vào (không tự rút ra); bị vật bẩn, gỉ sét đâm; bị chó mèo cắn; vết thương mấy ngày sau sưng đỏ, nóng, có mủ.

Chảy máu cam

Chảy máu cam rất hay gặp ở học sinh, nhất là mùa hanh khô hoặc sau khi ngoáy mũi, bị va vào mũi. Phần lớn máu chảy ra từ những mạch máu nhỏ ở phía trước vách mũi, nên ấn đúng chỗ là cầm được.

1. Ngồi xuống, hơi cúi đầu ra phía trước.
2. Dùng ngón cái và ngón trỏ bóp phần mềm của cánh mũi (phần dưới sống mũi cứng), thở bằng miệng.
3. Giữ liên tục khoảng 10 phút, không thả ra giữa chừng để xem. Nhìn đồng hồ cho chắc.
4. Nhổ máu chảy xuống họng ra, không nuốt.
5. Cầm máu xong, tránh xì mũi mạnh, ngoáy mũi trong vài giờ.

Không ngửa cổ ra sau. Đây là cách nhiều người vẫn làm, nhưng ngửa cổ làm máu chảy xuống họng, nuốt vào dạ dày dễ buồn nôn, và không cầm máu nhanh hơn. Không nhét giấy cuộn sâu vào mũi.

Báo người lớn đưa đi khám nếu bóp khoảng 20 phút vẫn chảy, nếu chảy máu cam sau một cú va đập mạnh vào đầu, hoặc nếu bị lặp lại nhiều lần trong thời gian ngắn.

Trẹo chân, bong gân

Hay gặp khi nhảy xuống bậc, đá cầu, chạy hụt chân. Cổ chân bị lật, sưng và đau.

• Nghỉ: ngừng vận động, không cố đi tiếp hay chạy tiếp.
• Chườm lạnh: túi đá hoặc chai nước lạnh bọc trong khăn, chườm khoảng 15 đến 20 phút. Không áp đá trực tiếp lên da.
• Kê cao chân lên ghế, gối, cao hơn hông nếu được.
• Không xoa dầu nóng, rượu thuốc, không bóp nắn, kéo, "nắn lại" chỗ đau.

Đau dữ dội, sưng rất to, chân biến dạng, không đứng lên được, nghe tiếng "rắc" lúc ngã: có thể là gãy xương. Giữ yên, không di chuyển chỗ đau, người lớn gọi 115 hoặc đưa đi khám.

Bỏng nhẹ

Ở trường có thể bị bỏng khi chạm vào nồi canh ở nhà ăn, đổ cốc nước nóng, chạm đồ vừa đun ở phòng thực hành.

1. Để chỗ bỏng dưới vòi nước mát đang chảy. Nhiều hướng dẫn sơ cứu quốc tế khuyên làm mát khoảng 20 phút. Lâu hơn mình nghĩ nhiều, nên cứ để đó.
2. Tháo nhẫn, đồng hồ, vòng gần chỗ bỏng trước khi chỗ đó sưng lên. Áo dính chặt vào da thì không gỡ.
3. Che nhẹ bằng gạc sạch hoặc màng bọc thực phẩm sạch, đắp lỏng.

Không chườm đá trực tiếp, không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ, lòng trắng trứng. Không chọc các bọng nước.

Bỏng rộng hơn lòng bàn tay của người bị bỏng, bỏng ở mặt, bàn tay, bộ phận sinh dục, bỏng do hoá chất hay do điện: cần nhân viên y tế, người lớn gọi 115.

Những chuyện nhỏ khác

Chuyện	Làm gì	Không làm
Bụi, cát bay vào mắt	Chớp mắt nhiều lần, rửa bằng nước sạch	Dụi mắt; dùng tay, khăn bẩn khều
Ong, kiến đốt	Rời khỏi chỗ đó; gạt ngòi ong bằng mép một tấm thẻ cứng; rửa; chườm lạnh	Bóp ngòi bằng tay (đẩy thêm nọc vào)
Dằm, gai đâm vào tay	Báo người lớn gắp ra bằng nhíp sạch, rửa sạch	Tự lấy kim, dao rạch
Kẹp tay vào cửa	Chườm lạnh, kê cao tay	Bóp, vẩy mạnh tay
Say nắng, choáng	Đưa vào chỗ mát, nằm nghỉ, uống nước từng ngụm, báo y tế	Bắt bạn tiếp tục tập, đứng nắng

Ong đốt mà sau đó thấy khó thở, sưng môi, sưng mặt, nổi mẩn khắp người, chóng mặt: đó là phản ứng dị ứng nặng, phải gọi 115 ngay. Bạn nào biết mình dị ứng với thứ gì, bố mẹ nên báo trước cho cô chủ nhiệm và phòng y tế.

Khi nào là chuyện không còn nhỏ

Người lớn gọi cấp cứu 115 khi gặp một trong các dấu hiệu sau:

• Bất tỉnh, gọi không trả lời, hoặc lơ mơ, nói lẫn lộn.
• Khó thở, thở rít, môi tím tái.
• Chảy máu nhiều, ấn chặt mà không cầm.
• Va đầu rồi nôn, đau đầu tăng dần, buồn ngủ bất thường.
• Co giật.
• Đau dữ dội, nghi gãy xương, nhất là ở cổ, lưng.

Khi gọi 115, nói rõ địa chỉ trường, chuyện gì xảy ra, người bị nạn còn tỉnh không, và để một người ra cổng chờ đón xe cấp cứu.

Thử làm: kiểm hộp sơ cứu và tập ba động tác

Làm ở nhà cùng bố mẹ, khoảng hai mươi phút.

Phần 1: kiểm hộp sơ cứu. Lấy hộp thuốc gia đình ra, đối chiếu với danh sách: băng dán cá nhân nhiều cỡ, gạc vô trùng, băng cuộn, băng dính y tế, kéo nhỏ đầu tròn, nhíp, găng tay dùng một lần, nước muối sinh lý, túi chườm. Ghi lại thứ thiếu, thứ đã hết hạn để bố mẹ mua bổ sung. Thuốc uống thì để bố mẹ xếp riêng, cất cao.

Phần 2: tập ba động tác, không cần ai bị thương thật:

1. Bóp mũi đúng chỗ: tự sờ sống mũi, tìm chỗ xương cứng hết và phần mềm bắt đầu. Ngồi cúi người, bóp phần mềm, đếm 60 giây cho quen tư thế.
2. Ấn cầm máu: đặt gạc lên mu bàn tay bố hoặc mẹ, ấn đều tay bằng lòng bàn tay, giữ một phút.
3. Băng ngón tay: dùng băng cuộn quấn quanh ngón tay của bố mẹ, vừa đủ chắc mà đầu ngón không bị tím đi. Ấn nhẹ vào móng: màu hồng trở lại trong vài giây là băng không quá chặt.

Cuối cùng, đọc to số 115 và tập nói một câu gọi cấp cứu có đủ địa chỉ nhà mình.

Câu hỏi thường gặp

Chảy máu cam có nên ngửa cổ ra sau không?

Không nên. Ngửa cổ làm máu chảy xuống họng, dễ gây buồn nôn. Cách đúng là ngồi, hơi cúi đầu ra trước, bóp phần mềm của cánh mũi liên tục khoảng 10 phút và thở bằng miệng. Bóp khoảng 20 phút vẫn chảy thì cần đi khám.

Bị bỏng có nên bôi kem đánh răng không?

Không. Kem đánh răng, nước mắm hay mỡ không làm mát vết bỏng mà còn dễ gây nhiễm trùng. Hãy để chỗ bỏng dưới vòi nước mát đang chảy khoảng 20 phút, che lỏng bằng gạc sạch và báo người lớn.

Trẹo chân nên chườm nóng hay chườm lạnh?

Ngay sau khi bị trẹo, chườm lạnh bằng túi đá bọc khăn khoảng 15 đến 20 phút, nghỉ và kê cao chân. Không xoa dầu nóng hay bóp nắn. Đau dữ dội hoặc không đứng được thì cần đi khám vì có thể gãy xương.

Bị trầy xước ở trường thì xử lý thế nào?

Rửa vết trầy dưới vòi nước sạch, ấn gạc sạch nếu còn rỉ máu, rồi che bằng băng dán. Báo thầy cô hoặc phòng y tế trường. Không bôi kem đánh răng, lá cây hay các thứ không sạch lên vết thương.

Khi nào cần gọi cấp cứu 115?

Khi người bị nạn bất tỉnh, khó thở, chảy máu nhiều không cầm được, co giật, va đầu rồi nôn hoặc lơ mơ, hoặc nghi gãy xương nặng. Ở trường, học sinh báo ngay cho người lớn để người lớn gọi.