An toàn điện trong lớp học: ổ cắm, quạt, máy chiếu và chiếc sạc điện thoại

Điện trong lớp học an toàn khi ta để yên cho nó làm việc: không chọc vào ổ cắm, không chạm công tắc bằng tay ướt, không tự sửa thứ gì cắm điện, và báo ngay cho thầy cô khi thấy dây hở, ổ cháy xém hay ngửi thấy mùi khét. Bài này giải thích vì sao điện 220 vôn ở trường đáng được tôn trọng, những chỗ trong lớp hay xảy ra sự cố, và làm gì khi thấy ai đó bị điện giật.

Điện ở trường mạnh cỡ nào

Điện lưới dùng trong nhà và trường học ở Việt Nam có điện áp 220 vôn. Để so sánh, một viên pin tiểu trong điều khiển ti vi chỉ có 1,5 vôn, và pin điện thoại khoảng 3,7 vôn. Pin nhỏ cầm trên tay thoải mái, còn ổ cắm trên tường thì mạnh gấp hơn một trăm lần một viên pin tiểu.

Cơ thể người dẫn điện, vì trong người có rất nhiều nước và muối. Da khô cản điện khá tốt, nhưng da ướt, da có mồ hôi thì cản kém đi rất nhiều. Khi dòng điện đi qua người, nhất là đi qua ngực, nó có thể làm cơ co cứng không buông ra được, và làm tim đập rối loạn. Đó là lý do mọi quy tắc về điện đều xoay quanh hai điều: đừng để cơ thể thành một đoạn dây dẫn, và đừng để nước gặp điện.

Những chỗ có điện trong một lớp học

Thiết bị	Rủi ro hay gặp	Học sinh làm gì
Ổ cắm trên tường	Lỏng, nứt, cháy xém; bị chọc vật kim loại vào	Không chọc bút, kẹp, ruột bút chì vào lỗ ổ. Thấy ổ hỏng thì báo cô
Ổ cắm nối dài	Cắm quá nhiều thứ, dây bị giẫm, bị kẹp dưới chân bàn	Không kéo dây ngang lối đi, không cắm thêm đồ của mình vào
Quạt trần, quạt treo tường	Lắc mạnh, kêu lạ, cánh cong	Không ném đồ lên quạt, không dùng cán chổi chọc. Thấy lắc thì báo
Máy chiếu, ti vi, loa	Dây cắm lỏng, nóng lên	Không tự bật tắt, rút phích nếu chưa được giao
Bảng điện, cầu dao	Có điện mạnh bên trong	Không mở hộp, không bật tắt. Chỉ cần biết nó ở đâu
Bình nóng lạnh, máy lọc nước	Gần nước	Không tự tháo, không để nước tràn ra ổ cắm

Lau lớp cuối buổi cũng là lúc dễ quên: khăn ướt, xô nước đặt ngay dưới ổ cắm. Lau bảng, lau bàn thì được, còn lau quanh ổ cắm, công tắc thì để khô hẳn và chỉ dùng khăn vắt kiệt.

Bảy thói quen với điện

1. Tay khô mới chạm công tắc, phích cắm. Vừa rửa tay xong thì lau khô đã.
2. Rút phích bằng cách cầm vào phích, không giật mạnh sợi dây. Giật dây làm lỏng mối nối bên trong, lâu ngày gây chập.
3. Không chọc bất cứ vật gì vào lỗ ổ cắm, kể cả "để thử xem". Không bao giờ thử điện lưới.
4. Không tự sửa quạt, đèn, ổ cắm, dù đã xem video hướng dẫn. Sửa điện là việc của thợ điện, khi đã ngắt cầu dao.
5. Không đặt nước gần thiết bị điện: bình nước để xa ổ cắm, máy chiếu, máy tính.
6. Không treo đồ, phơi khăn lên dây điện, không buộc dây điện vào cột sắt, lan can.
7. Thấy lạ thì báo: mùi khét, tiếng lách tách, tia lửa, ổ cắm ấm nóng, đèn chập chờn. Báo thầy cô hoặc bác bảo vệ ngay, đừng tự kiểm tra.

Chiếc sạc điện thoại và pin dự phòng

Nhiều học sinh lớn mang điện thoại, máy tính bảng, máy tính cầm tay tới trường. Pin lithium bên trong những thiết bị này chứa nhiều năng lượng. Hiếm khi gặp chuyện, nhưng khi pin hỏng thì nó có thể nóng lên rất nhanh và bốc cháy.

• Dùng sạc đúng loại, có nguồn gốc rõ ràng. Sạc trôi nổi giá rẻ hay thiếu mạch bảo vệ.
• Không sạc dưới gối, trên giường, trên đệm, trong cặp kín.
• Pin hay điện thoại phồng lên, nóng bất thường, có mùi lạ: ngừng dùng, đặt xuống mặt phẳng cứng, xa đồ dễ cháy, báo người lớn. Không chọc thủng, không đè ép.
• Ở trường, chỉ sạc ở chỗ thầy cô cho phép.

Ở nhà xe, một số địa phương và trường học đã có quy định riêng về chỗ sạc xe điện, xe đạp điện, vì sạc pin xe dung lượng lớn trong khu đông người là rủi ro cháy. Phụ huynh nên hỏi nhà trường để biết quy định hiện hành.

Ra ngoài sân: dây điện và mưa bão

Sau mưa to, gió lớn, có khi cành cây gãy kéo đứt dây điện, dây rơi xuống sân hay vũng nước. Dây điện nằm dưới đất có thể vẫn còn điện, và nước quanh đó cũng có thể dẫn điện ra xa.

• Thấy dây điện đứt, rủ xuống hay nằm trên đất: tránh xa, giữ khoảng cách rộng, không lội qua vũng nước gần đó.
• Ngăn các bạn khác lại gần, báo ngay cho người lớn để họ báo ngành điện.
• Không trèo cột điện, không trèo vào trạm biến áp, không nhặt diều mắc trên dây điện. Thả diều thì chọn bãi trống, xa đường dây.

Thấy người bị điện giật: không chạm vào

Phản xạ tự nhiên là lao tới kéo người đó ra. Đây lại là việc nguy hiểm: nếu người ấy còn đang dính điện, ai chạm vào cũng thành một phần của dòng điện.

1. Không chạm tay vào người bị giật.
2. Hô to gọi người lớn và nói rõ: "Có người bị điện giật ở phòng 3B!".
3. Người lớn sẽ ngắt nguồn điện: rút phích, tắt cầu dao. Nếu không ngắt được, người lớn dùng vật khô, không dẫn điện như gậy gỗ khô, ghế nhựa để tách nguồn điện ra, đứng trên chỗ khô.
4. Gọi cấp cứu 115. Người bị điện giật, kể cả khi trông có vẻ đã ổn, vẫn nên được nhân viên y tế kiểm tra vì dòng điện có thể ảnh hưởng tới tim.

Nhiều toà nhà hiện nay lắp thiết bị chống giật, gọi là aptomat chống dòng rò. Khi có dòng điện "rò" đi đường khác, ví dụ qua người xuống đất, thiết bị này tự ngắt điện trong khoảnh khắc. Đó là một lớp bảo vệ rất tốt, nhưng không phải nhà nào, phòng nào cũng có, nên các thói quen ở trên vẫn cần giữ.

Thử làm: mạch điện bằng pin để hiểu "dẫn điện"

Thí nghiệm này dùng pin tiểu, an toàn để làm ở nhà hoặc ở lớp. Tuyệt đối không làm với ổ cắm điện.

Cần: hai viên pin tiểu 1,5 vôn và hộp đựng pin có dây (mua ở hiệu đồ điện tử), một bóng đèn LED nhỏ, ba đoạn dây điện có kẹp cá sấu, và vài đồ vật để thử: thìa inox, đồng xu, ruột bút chì, tẩy, que kem gỗ, thước nhựa, lá cây, giấy.

1. Nối pin với đèn LED bằng dây, để hở một chỗ ở giữa. Chân dài của LED nối về cực dương. Chạm hai đầu chỗ hở vào nhau: đèn sáng. Đó là một mạch kín.
2. Kẹp lần lượt từng đồ vật vào chỗ hở. Đèn sáng là vật đó dẫn điện, không sáng là cản điện.
3. Kẻ một bảng hai cột: "dẫn điện" và "không dẫn điện", ghi lại kết quả.
4. Thử thêm: một tờ giấy khô, rồi chính tờ giấy đó thấm nước muối. Có khác không?

Kết quả cho thấy vì sao vỏ dây điện làm bằng nhựa, vì sao cán tua vít của thợ điện bọc nhựa, và vì sao nước, nhất là nước có muối như mồ hôi, làm mọi thứ dẫn điện tốt hơn. Làm xong thì tháo pin khỏi hộp, cất cao, không để em nhỏ nghịch hay ngậm vào miệng.

Câu hỏi thường gặp

Điện trong nhà ở Việt Nam là bao nhiêu vôn?

Điện lưới sinh hoạt ở Việt Nam là 220 vôn, mạnh hơn khoảng 150 lần một viên pin tiểu 1,5 vôn. Mức điện này đủ gây nguy hiểm nếu đi qua cơ thể, vì vậy không chọc vật gì vào ổ cắm và không tự sửa đồ điện.

Vì sao không được chạm vào công tắc khi tay ướt?

Da ướt cản điện kém hơn da khô rất nhiều, và nước có thể chảy vào khe công tắc, ổ cắm. Nếu có chỗ hở điện, dòng điện dễ đi qua người hơn. Lau khô tay trước khi chạm vào đồ điện là thói quen đơn giản mà hiệu quả.

Thấy bạn bị điện giật thì phải làm gì?

Không chạm tay vào bạn, hô to gọi người lớn để ngắt nguồn điện bằng cầu dao hoặc rút phích, và gọi cấp cứu 115. Người bị điện giật nên được nhân viên y tế kiểm tra kể cả khi trông có vẻ không sao.

Pin điện thoại bị phồng có nguy hiểm không?

Có. Pin phồng là pin hỏng bên trong, có thể nóng lên và bốc cháy. Ngừng dùng và ngừng sạc, đặt máy lên mặt phẳng cứng xa đồ dễ cháy, báo người lớn mang tới cửa hàng sửa chữa. Không chọc, ép hay vứt vào lửa.

Thấy dây điện đứt rơi xuống đất sau mưa bão thì làm gì?

Tránh thật xa, không lội vào vũng nước gần đó, giữ các bạn khác không lại gần và báo người lớn để họ báo ngành điện. Dây nằm dưới đất có thể vẫn còn điện.