Áp lực đồng trang lứa ở tuổi học trò: khi cả nhóm rủ mà mình không muốn

Áp lực đồng trang lứa là cảm giác phải làm giống các bạn để không bị lạc lõng: mặc giống, nói giống, mua giống, có khi làm cả những việc mình không muốn hoặc biết là không nên. Cảm giác này rất mạnh ở tuổi 10–15 và gần như ai cũng gặp. Cách đứng vững không phải là chống lại tất cả, mà là biết phân biệt việc nào theo cũng không sao, việc nào cần từ chối, và chuẩn bị sẵn cách nói "không" mà vẫn giữ được bạn.

Vì sao ở tuổi này mình dễ làm theo bạn bè đến vậy

Năm 1951, nhà tâm lý học Solomon Asch làm một thí nghiệm nổi tiếng ở Mỹ. Ông cho một người ngồi chung với một nhóm, cả nhóm cùng nhìn mấy đoạn thẳng và nói đoạn nào dài bằng đoạn mẫu. Câu trả lời đúng rất dễ thấy. Nhưng những người còn lại trong nhóm đều là người được dặn trước để cố tình nói sai. Kết quả: khoảng ba phần tư số người tham gia đã ít nhất một lần nói theo nhóm, dù mắt họ thấy rõ điều khác.

Thí nghiệm đó làm với người lớn. Ở tuổi học sinh, việc được bạn bè chấp nhận còn quan trọng hơn nữa. Nhà tâm lý học Laurence Steinberg và cộng sự công bố năm 2005 một nghiên cứu cho người tham gia lái xe trên máy mô phỏng: thanh thiếu niên mạo hiểm hơn rõ rệt khi có bạn ngồi xem, trong khi người lớn ít bị ảnh hưởng hơn. Bộ não tuổi mới lớn rất nhạy với phần thưởng "được nhóm công nhận".

Biết điều này không phải để tự trách, mà để hiểu: khi em thấy khó nói "không" trước nhóm bạn, đó là cảm giác rất người, không phải em yếu đuối.

Không phải áp lực nào cũng xấu

Bạn bè cũng kéo nhau đi lên. Cả nhóm rủ nhau đăng ký câu lạc bộ cờ vua, thi chạy trong Hội khoẻ, đọc chung một bộ sách, góp tiền mua quà cho bạn ốm: đó cũng là ảnh hưởng của bạn bè, theo hướng tốt. Em có thể chủ động chọn nhóm bạn kéo em về phía mình muốn trở thành.

Mức	Ví dụ	Em có thể
Vô hại	Cả nhóm thích một bộ phim, cùng kiểu buộc tóc, cùng một bài hát	Theo nếu thích, không theo cũng được
Tốn kém	Phải có đồ hiệu, điện thoại đời mới, góp tiền đi ăn liên tục	Nói rõ "nhà tớ không chi khoản đó", gợi ý cách khác
Làm tổn thương người khác	Cùng cô lập một bạn, chia sẻ ảnh chế, nói xấu	Không tham gia, nói với người lớn nếu bạn bị tổn thương
Nguy hiểm, vi phạm	Rủ hút thuốc lá điện tử, trốn học, đi bơi chỗ không có người lớn, đua xe, lấy đồ không xin	Từ chối dứt khoát, rời đi, kể với người lớn

Thuốc lá điện tử đáng nói riêng. Bộ Y tế và nhiều tổ chức y tế đã cảnh báo về tác hại của thuốc lá điện tử với người trẻ, đặc biệt là chất nicotine gây nghiện. Nó thường được giới thiệu như một thứ "thơm, vô hại, ai cũng thử". Gặp lời rủ này thì đó thuộc hàng cuối của bảng.

Bốn cách nói "không" mà vẫn giữ bạn

1. Không, cảm ơn, và đổi chủ đề: "Thôi, tớ không. Mà chiều nay có ai đá cầu không?" Không cần giải thích dài. Giải thích càng dài, nhóm càng có chỗ để cãi lại.
2. Đưa ra việc khác: "Trốn tiết làm gì, ra chơi mình xuống căng tin ăn bánh mì đi."
3. Mượn bố mẹ làm "lá chắn": "Mẹ tớ mà biết thì tớ bị cấm ra khỏi nhà cả tháng." Nhiều nhà thống nhất trước với con: con được phép đổ cho bố mẹ, bố mẹ sẵn lòng làm người xấu.
4. Nói thật cảm giác: "Tớ không thấy ổn với chuyện này." Câu thật thường khiến một hai bạn khác trong nhóm thở phào, vì họ cũng đang nghĩ vậy.

Khi tình huống căng hơn, cách tốt nhất là rời đi. Em không có nghĩa vụ phải ở lại thuyết phục cả nhóm. Rời đi rồi kể với một người lớn em tin.

Mạng xã hội và áp lực "ai cũng có"

Ngày nay áp lực bạn bè không dừng ở cổng trường. Ảnh bạn đi chơi, khoe đồ mới, số lượt thích, nhóm chat không có tên mình: mấy thứ đó có thể làm em thấy thua kém dù chẳng ai nói gì. Vài điều nên nhớ:

• Ảnh đăng lên mạng là phần đẹp nhất đã được chọn, không phải cả cuộc sống.
• "Thử thách" lan truyền trên mạng có cái vô hại, có cái đã khiến trẻ em bị thương. Một thử thách nguy hiểm thì dù bao nhiêu người làm vẫn là nguy hiểm.
• Bị loại khỏi nhóm chat, bị chụp ảnh đăng trêu: đó là chuyện cần kể với người lớn.

Một nhóm bạn tốt trông như thế nào

Nếu không chắc nhóm mình đang ở có ổn không, hãy tự hỏi vài câu. Ở cạnh nhóm này, em có được nói "không" mà không bị chế giễu không? Nhóm có vui khi em làm tốt một việc, hay chỉ vui khi em làm giống mọi người? Có bạn nào trong nhóm luôn bị lấy ra làm trò cười không? Sau mỗi lần đi với nhóm, em thấy nhẹ nhõm hay thấy mệt, thấy lo? Nhóm bạn tốt không phải là nhóm không bao giờ rủ nhau làm điều dở, mà là nhóm mà khi một người nói "thôi, tớ không" thì những người còn lại chấp nhận.

Khi em đã lỡ làm theo

Có thể em đã lỡ góp tiền, đã lỡ cười theo, đã lỡ thử một thứ. Điều đó không làm em thành người hư. Điều quan trọng là bước tiếp theo: dừng lại, và nếu có hậu quả (nợ tiền, bị đe doạ, bị dọa tung ảnh, thấy không khoẻ sau khi thử thứ gì), hãy kể với bố mẹ hoặc thầy cô ngay. Người lớn có thể giận lúc đầu, nhưng giúp em thoát ra mới là việc lớn hơn. Nếu em sợ kể với gia đình, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, để được tư vấn trước.

Thử làm: ký hiệu bí mật với bố mẹ

Ngồi với bố mẹ mười phút và thống nhất một "mật mã thoát". Ví dụ: khi em nhắn cho bố mẹ một chữ cái hoặc một biểu tượng đã hẹn trước (chẳng hạn "X"), bố mẹ sẽ gọi điện ngay và nói "Con về nhà ngay, nhà có việc". Bố mẹ hứa trước: lúc đó sẽ đón em, không hỏi vặn ngay tại chỗ, chuyện gì để về nhà bình tĩnh nói sau.

Rồi cả nhà diễn thử một lần cho quen: em ở phòng bên nhắn "X", điện thoại bố mẹ reo, bố mẹ nói câu đã hẹn. Mật mã này cho em một lối ra khi đang ở giữa nhóm bạn mà không biết từ chối thế nào. Nhiều gia đình ở nước ngoài đã dùng cách này và đặt tên là "kế hoạch X". Viết thêm vào sổ tay: ba câu "không" em thấy hợp với mình nhất từ phần trên.

Câu hỏi thường gặp

Áp lực đồng trang lứa là gì?

Là cảm giác phải làm giống bạn bè cùng tuổi để được chấp nhận, như mặc, nói, mua hoặc làm những việc giống cả nhóm. Ở tuổi 10–15 cảm giác này rất mạnh. Nó có thể kéo em đi lên hoặc kéo vào việc em không muốn.

Làm sao từ chối bạn bè mà không bị nghỉ chơi?

Nói ngắn "Thôi, tớ không" rồi gợi ý việc khác hoặc đổi chủ đề. Có thể mượn bố mẹ làm lý do. Bạn bè thật sự sẽ không bỏ em chỉ vì em từ chối một việc.

Bạn rủ thử thuốc lá điện tử thì phải làm sao?

Từ chối dứt khoát và rời đi nếu bị ép. Thuốc lá điện tử chứa chất gây nghiện và đã được ngành y tế cảnh báo về tác hại với người trẻ. Hãy kể với bố mẹ hoặc thầy cô nếu bị rủ rê nhiều lần.

Áp lực bạn bè có mặt tốt không?

Có. Bạn bè cùng rủ nhau đọc sách, tập thể thao, tham gia câu lạc bộ hay giúp bạn khó khăn là ảnh hưởng tốt. Chọn nhóm bạn kéo em về phía em muốn trở thành.

Đã lỡ làm theo nhóm rồi thì phải làm sao?

Dừng lại và kể với bố mẹ hoặc thầy cô, nhất là khi có hậu quả như nợ tiền hay bị đe doạ. Lỡ làm sai không biến em thành người hư. Nếu sợ kể với gia đình, gọi Tổng đài 111 để được tư vấn trước.