Sách tranh, truyện tranh và sách chữ khác nhau ra sao: nên đọc loại nào

Sách tranh, truyện tranh và sách chữ khác nhau ở chỗ ai kể câu chuyện: trong sách tranh, chữ và tranh chia nhau kể; trong truyện tranh, câu chuyện chạy qua các khung hình nối tiếp với lời thoại; còn trong sách chữ, chữ gánh gần hết, người đọc tự dựng hình trong đầu. Không loại nào "thấp" hơn loại nào. Học sinh lớn đọc truyện tranh vẫn là đang đọc thật, miễn là bạn ấy cũng có dịp đọc những đoạn văn dài.

Ba loại sách, ba cách kể

	Sách tranh	Truyện tranh	Sách chữ
Ai kể chuyện	Chữ và tranh cùng kể, mỗi bên một phần	Chuỗi khung hình, lời thoại trong ô	Chữ là chính, có thể có vài tranh minh hoạ
Đơn vị đọc	Một trang đôi	Một khung, một trang khung	Câu, đoạn, chương
Độ dài thường gặp	Vài chục trang	Từ vài chục đến hàng trăm trang mỗi tập, có bộ hàng chục tập	Từ vài chục đến vài trăm trang
Người đọc phải tự làm gì	Đọc chữ và nhìn tranh, nối hai bên lại	Tự lấp chỗ trống giữa các khung	Tự tưởng tượng gần hết hình ảnh, âm thanh
Ví dụ quen	Sách tranh truyện cổ tích cho thiếu nhi	"Thần đồng đất Việt", "Doraemon"	"Dế Mèn phiêu lưu ký"

Ở giữa còn có sách chữ có minh hoạ, như "Hoàng tử bé" của Antoine de Saint-Exupéry với những bức vẽ màu nước do chính tác giả vẽ. Tranh ở đây không kể thay chữ mà làm cho người đọc nhớ hình dáng nhân vật.

Sách tranh không chỉ dành cho em nhỏ

Ở một cuốn sách tranh tốt, tranh không chỉ minh hoạ lại chữ. Có lúc chữ nói một đằng, tranh vẽ một nẻo, và chính chỗ lệch đó là câu chuyện. Ví dụ chữ viết "mọi thứ đều bình thường", còn tranh thì vẽ một con vật đang lén lút phía sau. Người đọc phải nhìn cả hai mới hiểu.

Vì vậy, có những cuốn sách tranh được viết cho cả người lớn, nói về chuyện mất mát, chuyển nhà, tuổi già, nỗi cô đơn. Học sinh lớp 6 – 9 đọc sách tranh vẫn học được nhiều: cách một hoạ sĩ chọn màu cho buổi chiều buồn, cách sắp xếp trang để người đọc giật mình khi lật trang.

Với các bạn đang học vẽ, sách tranh là thư viện bố cục quý: nhìn xem hoạ sĩ đặt nhân vật ở đâu trên trang, chừa khoảng trống cho chữ thế nào.

Truyện tranh đọc thế nào cho đúng

Nhiều người nghĩ truyện tranh "dễ", chỉ lướt tranh. Thật ra truyện tranh có ngữ pháp riêng mà người đọc phải học:

• Hướng đọc: truyện tranh Việt Nam và phương Tây đọc từ trái sang phải; truyện tranh Nhật Bản (manga) bản gốc đọc từ phải sang trái, và nhiều bản dịch tiếng Việt giữ nguyên chiều này.
• Ô thoại: viền tròn là lời nói, viền mây là ý nghĩ, viền răng cưa là tiếng hét.
• Khoảng trắng giữa hai khung: thời gian trôi trong đó. Một nhân vật giơ tay ở khung này, khung sau đã là quả bóng bay xa. Người đọc tự tưởng tượng cú ném. Nhà nghiên cứu truyện tranh người Mỹ Scott McCloud, trong cuốn "Understanding Comics" (1993), gọi việc người đọc tự lấp khoảng trống ấy là một phần cốt lõi của cách truyện tranh hoạt động.
• Đường chuyển động, ký hiệu: giọt mồ hôi, vệt tốc độ, chữ tượng thanh "rầm", "bịch".

Một bạn đọc truyện tranh giỏi đang tập đúng kỹ năng mà sách chữ cũng cần: suy luận điều không được nói ra, theo dõi nhiều nhân vật, nhớ mạch truyện.

Truyện tranh ở Việt Nam

Nhà xuất bản Kim Đồng, thành lập ngày 17/6/1957, là nhà xuất bản chuyên về sách thiếu nhi lâu đời ở Việt Nam, và cũng là nơi đưa nhiều bộ truyện tranh đến với học sinh. Từ đầu thập niên 1990, truyện tranh Nhật Bản như "Doraemon" của Fujiko F. Fujio được dịch và phát hành rộng rãi, trở thành tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Truyện tranh do người Việt sáng tác cũng có chỗ đứng riêng. Bộ "Thần đồng đất Việt", ra đời đầu những năm 2000, kể chuyện cậu bé Tí thông minh cùng nhóm bạn trong bối cảnh làng quê Việt xưa, đan cài nhiều giai thoại dân gian. Những năm gần đây có thêm nhiều hoạ sĩ trẻ vẽ truyện tranh về lịch sử, văn hoá Việt Nam.

Lo lắng của bố mẹ: con chỉ đọc truyện tranh

Đây là băn khoăn rất hay gặp ở phụ huynh học sinh lớp 5 – 8. Vài điều nên biết:

1. Truyện tranh là đọc thật. Con vẫn đọc chữ, vẫn hiểu câu chuyện, vẫn học từ mới qua lời thoại.
2. Nhưng lời thoại khác văn kể. Truyện tranh chủ yếu là câu nói ngắn. Sách chữ có đoạn tả cảnh, tả tâm trạng, câu dài nhiều vế. Muốn viết văn tốt, con cần gặp loại câu này thường xuyên.
3. Xem nội dung, không chỉ xem hình thức. Một bộ truyện tranh lịch sử chọn lọc có thể giàu kiến thức hơn một cuốn sách chữ dễ dãi. Ngược lại, có truyện tranh nội dung không hợp tuổi. Nhìn khuyến nghị tuổi trên bìa và đọc thử vài trang.
4. Bắc cầu thay vì cấm. Con mê truyện tranh trinh thám thì gợi ý truyện trinh thám chữ cho thiếu nhi. Con mê truyện tranh khoa học thì tìm sách khoa học phổ thông có nhiều hình.
5. Giữ cân bằng. Một cách đơn giản: xen kẽ, đọc xong một tập truyện tranh thì đọc một chương sách chữ.

Chuyển từ tranh sang chữ

Nếu bạn quen đọc truyện tranh và thấy sách chữ "toàn chữ là chữ", bạn không có gì sai cả. Não đang quen nhận hình nhanh. Vài cách để chuyển dần:

• Chọn sách chữ có chương ngắn và tranh minh hoạ đầu chương.
• Chọn câu chuyện bạn đã biết: đọc bản chữ của một truyện bạn từng xem phim hoặc đọc truyện tranh. Biết sẵn cốt truyện thì đỡ mệt.
• Tự vẽ khung hình trong đầu: đọc một đoạn tả cảnh, nhắm mắt lại, tưởng tượng nó là một khung truyện tranh. Nhân vật đứng đâu? Trời sáng hay tối?
• Nghe đọc to: bố mẹ hoặc thầy cô đọc to chương đầu, bạn đọc tiếp các chương sau.

Thử làm: biến một trang sách chữ thành truyện tranh bốn khung

Hoạt động này cho thấy rõ nhất sự khác nhau giữa hai cách kể. Cần giấy A4, bút chì, bút màu.

1. Chọn một đoạn khoảng nửa trang trong một cuốn sách chữ bạn đang đọc, có hành động rõ ràng.
2. Gấp tờ giấy làm bốn ô.
3. Đọc lại đoạn văn và quyết định: bốn khoảnh khắc quan trọng nhất là gì? Vẽ mỗi khoảnh khắc vào một ô.
4. Thêm ô thoại, nhưng chỉ dùng tối đa mười chữ mỗi ô.
5. So sánh với đoạn văn gốc: những gì bạn phải bỏ đi? Thường là cảm xúc bên trong, mùi vị, những câu tả dài. Những gì bạn phải thêm vào? Thường là quần áo, nét mặt, đồ vật xung quanh mà đoạn văn không hề nhắc.

Bạn vừa làm đúng việc của người chuyển thể truyện. Và bạn sẽ hiểu vì sao cả hai cách kể đều cần, và đều khó theo cách riêng.

Câu hỏi thường gặp

Sách tranh và truyện tranh khác nhau thế nào?

Sách tranh thường kể bằng chữ và tranh trên từng trang đôi, chữ và tranh chia nhau kể, độ dài vài chục trang. Truyện tranh kể bằng chuỗi khung hình nối tiếp có ô lời thoại, người đọc phải tự lấp khoảng trống giữa các khung. Hai loại có ngữ pháp và cách đọc khác nhau.

Học sinh lớn đọc truyện tranh có tốt không?

Đọc truyện tranh vẫn là đọc thật: học sinh vẫn đọc chữ, theo dõi cốt truyện và suy luận. Tuy nhiên lời thoại ngắn hơn văn kể, nên học sinh cũng cần đọc sách chữ để quen với câu dài và đoạn tả. Xen kẽ hai loại là cách cân bằng dễ làm.

Truyện tranh Nhật Bản đọc từ bên nào?

Truyện tranh Nhật Bản bản gốc đọc từ phải sang trái, từ trang cuối theo cách nhìn của người quen sách phương Tây. Nhiều bản dịch tiếng Việt giữ nguyên chiều đọc này, thường có trang hướng dẫn ở đầu sách.

Nhà xuất bản Kim Đồng thành lập năm nào?

Nhà xuất bản Kim Đồng thành lập ngày 17/6/1957. Đây là nhà xuất bản chuyên về sách cho thiếu nhi, phát hành cả sách chữ, sách tranh và nhiều bộ truyện tranh trong nước lẫn dịch từ nước ngoài.

Làm sao giúp con chuyển từ truyện tranh sang sách chữ?

Chọn sách chữ có chương ngắn và tranh minh hoạ, chọn câu chuyện con đã biết qua phim hoặc truyện tranh, và đọc to chương đầu cùng con. Đừng cấm truyện tranh, mà hãy dùng sở thích đó làm cầu nối sang sách chữ cùng chủ đề.