Thư viện trường hoạt động thế nào: sách từ đâu về, ai trông, vì sao cần yên

Thư viện trường là một bộ phận của nhà trường có nhiệm vụ gom sách về, sắp xếp cho dễ tìm, cho học sinh và thầy cô mượn, rồi tổ chức các buổi đọc. Phía sau cái bàn mượn trả là cả một chuỗi việc: chọn sách, ghi sổ, dán nhãn, xếp giá, nhắc trả, sửa sách rách và loại sách hỏng. Hiểu chuỗi việc đó, bạn sẽ dùng thư viện giỏi hơn hẳn.

Bài này đi theo đường đi của một cuốn sách: từ lúc nó được mua về trường cho tới lúc nằm trên tay bạn, rồi quay lại giá.

Thư viện trường do ai lo và theo quy định nào

Ở Việt Nam, thư viện trong trường học là một loại thư viện được gọi tên trong Luật Thư viện năm 2019 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2020). Luật này xếp thư viện của cơ sở giáo dục thành một nhóm riêng, bên cạnh thư viện công cộng, thư viện chuyên ngành và thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng.

Về chi tiết như diện tích phòng đọc, số đầu sách tối thiểu hay người phụ trách, Bộ Giáo dục và Đào tạo có văn bản riêng về tiêu chuẩn thư viện trường mầm non và phổ thông. Các con số này có thể thay đổi theo từng lần sửa quy định, nên cách chắc nhất là hỏi thầy cô phụ trách thư viện hoặc ban giám hiệu trường mình.

Người trông thư viện thường là thủ thư (còn gọi là nhân viên thư viện). Ở trường nhỏ, một thầy cô có thể kiêm thêm việc này. Nhiều trường còn có đội cộng tác viên thư viện là học sinh: các bạn giúp xếp sách, ghi sổ, giới thiệu sách mới cho lớp.

Sách từ đâu về thư viện

Một kho sách trường học thường đến từ nhiều nguồn cùng lúc:

• Nhà trường mua theo kinh phí hằng năm, ưu tiên sách giáo khoa dùng chung, sách tham khảo cho giáo viên, từ điển và sách thiếu nhi.
• Sách giáo khoa cho mượn: nhiều trường giữ một tủ sách giáo khoa để cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn mượn cả năm học.
• Quyên góp: phụ huynh, cựu học sinh, các tổ chức thiện nguyện tặng sách. Ngày hội đọc sách hay phong trào "tặng một cuốn, mượn nhiều cuốn" cũng làm kho sách dày thêm.
• Báo, tạp chí đặt theo năm, ví dụ các ấn phẩm dành cho thiếu nhi và cho giáo viên.

Thủ thư không nhận mọi thứ được tặng. Sách quá cũ, rách nát, nội dung không hợp tuổi học sinh, hoặc sách in lậu chữ mờ thường bị để riêng. Một kho sách tốt không cần nhiều, mà cần đúng với người đọc của nó.

Một cuốn sách đi từ thùng hàng lên giá như thế nào

Khi một thùng sách mới về, nó chưa thể cho mượn ngay. Thủ thư phải làm các bước sau:

1. Vào sổ đăng ký: mỗi cuốn được ghi một số riêng, gọi là số đăng ký cá biệt. Hai cuốn giống hệt nhau vẫn có hai số khác nhau, giống như hai bạn sinh đôi vẫn có hai tên.
2. Đóng dấu thư viện vào trang tên sách và một trang quy ước bên trong, để sách lạc đi đâu cũng biết là của trường.
3. Phân loại: xác định sách nói về chủ đề gì để chọn ký hiệu phân loại, thường là một dãy số. Nhờ dãy số này, sách cùng chủ đề đứng cạnh nhau trên giá.
4. Dán nhãn gáy: một mẩu giấy nhỏ ở gáy sách ghi ký hiệu phân loại và vài chữ cái đầu tên tác giả hoặc tên sách.
5. Làm thẻ hoặc nhập máy: trước đây mỗi cuốn có một tấm phiếu trong hộp phiếu mục lục. Nay nhiều trường nhập vào phần mềm quản lý thư viện, có khi dán mã vạch để quét khi mượn trả.
6. Bọc, gia cố: sách mỏng hoặc bìa mềm hay được bọc nilon để bền hơn.
7. Lên giá đúng chỗ theo ký hiệu.

Mỗi cuốn mất vài phút đến mười mấy phút, nên một thùng năm mươi cuốn có thể chiếm trọn buổi chiều của thủ thư. Đó là lý do sách mới đôi khi phải chờ vài ngày mới ra giá.

Các khu trong một thư viện trường

Khu	Có gì	Ai hay dùng
Kho mở (giá mở)	Sách thiếu nhi, truyện, sách khoa học phổ thông xếp trên giá thấp, tự lấy	Học sinh tự chọn
Kho đóng	Sách quý, sách ít bản, sách giáo viên; thủ thư lấy giúp	Thầy cô, học sinh lớn khi cần
Phòng đọc tại chỗ	Bàn ghế, từ điển, bách khoa thư, báo mới; đọc xong để lại	Giờ ra chơi, tiết đọc thư viện
Góc sách giáo khoa	Sách giáo khoa các lớp để cho mượn dài hạn	Học sinh cần mượn cả năm
Bàn mượn trả	Sổ mượn hoặc máy tính, máy quét mã	Ai cũng qua đây

Trường tiểu học thường thêm thư viện ngoài trời hoặc thư viện góc lớp: vài kệ sách dưới gốc cây, ở hành lang hay cuối lớp để các bạn đọc lúc ra chơi mà không phải đi xa.

Vì sao thư viện cần yên lặng và có nội quy

Nội quy thư viện nghe có vẻ khó, nhưng gần như điều nào cũng có lý do rõ ràng:

• Nói nhỏ: phòng đọc là chỗ nhiều người cùng tập trung. Một cuộc nói chuyện to làm cả chục người mất mạch đọc. Muốn bàn với bạn về cuốn sách thì ra hành lang hoặc góc thảo luận nếu trường có.
• Không ăn uống: vụn bánh và nước ngọt dính lên giấy rất khó lau, lại hút kiến, gián và chuột.
• Lấy sách ra rồi để lên xe đẩy hoặc bàn trả, đừng tự nhét lại giá. Nghe lạ, nhưng một cuốn bị nhét sai chỗ coi như "biến mất": giá có hàng trăm cuốn, không ai tìm lại được nếu nó không đứng đúng số. Thủ thư xếp lại sẽ nhanh và đúng hơn.
• Không gập gáy, không gấp góc trang: gáy bị bẻ mạnh nhiều lần thì keo nứt, trang rời ra.
• Trả đúng hạn: một cuốn sách hay chỉ có một hai bản. Bạn giữ quá hạn là cả lớp khác phải chờ.

Thư viện trường làm được nhiều hơn cho mượn sách

Một thư viện trường sống động thường có lịch hoạt động trong năm:

• Tiết đọc thư viện: theo thời khoá biểu, cả lớp lên thư viện đọc tự chọn, nghe thầy cô đọc to hoặc giới thiệu sách.
• Giới thiệu sách mới trên bảng tin, qua loa phát thanh giờ chào cờ, hoặc trong buổi sinh hoạt dưới cờ.
• Ngày hội đọc sách quanh dịp 21/4, Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam: đổi sách, kể chuyện theo sách, vẽ bìa sách tưởng tượng.
• Câu lạc bộ đọc sau giờ học: cùng đọc một cuốn rồi nói về nó.
• Hỗ trợ học tập: thủ thư giúp tìm tài liệu cho một bài thuyết trình, chỉ cách dùng từ điển, mục lục, chỉ mục cuối sách.

Điều cuối cùng này hay bị quên nhất. Thủ thư là người biết kho sách rõ nhất trường. Hỏi "con cần sách về các loài chim ở Việt Nam để làm bài nhóm" thường nhanh hơn nhiều so với tự lục từng giá.

Thử làm: vẽ bản đồ thư viện trường mình

Việc này làm được trong một hai giờ ra chơi, chỉ cần giấy, bút chì và sự đồng ý của thầy cô thư viện.

1. Xin phép thủ thư trước, nói rõ bạn muốn vẽ sơ đồ để các bạn lớp dưới dễ tìm sách.
2. Đứng ở cửa, vẽ hình chữ nhật là căn phòng. Đánh dấu cửa ra vào, bàn mượn trả, cửa sổ.
3. Đi một vòng, vẽ từng dãy giá. Mỗi dãy ghi chủ đề lớn, ví dụ "truyện Việt Nam", "khoa học", "lịch sử", "từ điển". Đọc nhãn gáy ở đầu và cuối mỗi dãy để biết dãy đó chứa những số nào.
4. Đánh dấu bằng một ngôi sao những chỗ bạn thích nhất: giá truyện tranh, chỗ ngồi sáng nhất, kệ sách mới.
5. Viết bên lề ba điều nội quy bạn thấy quan trọng nhất, bằng lời của mình.
6. Đưa thầy cô xem lại. Nếu thầy cô thấy đúng, có thể dán ở cửa thư viện cho các bạn lớp dưới.

Vẽ xong, bạn sẽ nhận ra thư viện không phải một đống sách mà là một hệ thống có trật tự. Lần sau bước vào, bạn đi thẳng tới giá cần tìm.

Câu hỏi thường gặp

Thư viện trường học khác thư viện công cộng thế nào?

Thư viện trường phục vụ chủ yếu học sinh, thầy cô và nhân viên của trường, kho sách chọn theo chương trình học và lứa tuổi học sinh. Thư viện công cộng như thư viện tỉnh, thành phố mở cho mọi người dân, kho lớn hơn và đủ mọi lứa tuổi. Học sinh có thể dùng cả hai, mỗi nơi có thủ tục làm thẻ riêng.

Vì sao không được tự xếp sách lại lên giá?

Mỗi cuốn có một chỗ đứng theo ký hiệu trên nhãn gáy. Nhét sai chỗ thì cuốn đó coi như bị lạc, người sau tìm theo số sẽ không thấy. Để sách lên bàn trả hoặc xe đẩy, thủ thư sẽ xếp lại đúng chỗ.

Thủ thư trường học làm những việc gì?

Thủ thư nhập sách mới, ghi số, phân loại, dán nhãn, cho mượn và nhắc trả, sửa sách hỏng, loại sách quá cũ. Ngoài ra thủ thư tổ chức tiết đọc, ngày hội đọc sách, giới thiệu sách mới và giúp học sinh tìm tài liệu cho bài học.

Thư viện trường có sách giáo khoa cho mượn không?

Nhiều trường có tủ sách giáo khoa dùng chung để cho học sinh mượn, nhất là học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Số lượng và cách mượn tuỳ từng trường. Phụ huynh nên hỏi thầy cô chủ nhiệm hoặc thư viện ngay đầu năm học.

Có thể tặng sách cho thư viện trường không?

Thường là được, nhưng nên hỏi thủ thư trước. Sách tặng nên còn lành, nội dung hợp lứa tuổi học sinh và là sách in chính thức, không phải bản in lậu. Thủ thư có thể không nhận những cuốn trùng quá nhiều hoặc không phù hợp.