Điền kinh ở trường: chạy, nhảy, ném và cách tự đo tiến bộ của chính mình

Điền kinh ở trường gồm ba nhóm động tác tự nhiên nhất của con người: chạy, nhảy và ném. Học sinh lớp 4–9 thường học chạy cự ly ngắn, chạy cự ly trung bình, bật xa, nhảy xa có đà, nhảy cao kiểu bước qua và ném bóng. Cái hay của điền kinh là mọi thứ đo được bằng thước dây và đồng hồ, nên mỗi bạn tự theo dõi được tiến bộ của chính mình qua từng tháng mà không cần so với ai.

Vì sao điền kinh được gọi là "nữ hoàng các môn thể thao"

Ở Việt Nam, người ta hay gọi điền kinh là "nữ hoàng các môn thể thao". Cách gọi này có lý do. Chạy, nhảy, ném là nền móng của gần như mọi môn khác: cầu thủ bóng đá phải chạy nước rút, vận động viên bóng chuyền phải bật nhảy, người chơi cầu lông phải đổi hướng nhanh. Điền kinh cũng là môn có nhiều bộ huy chương nhất ở Thế vận hội hiện đại.

Nó cũng là môn cổ nhất. Theo các ghi chép của người Hy Lạp cổ, kỳ Thế vận hội đầu tiên ở Olympia năm 776 trước Công nguyên chỉ có một nội dung: chạy một vòng sân dài khoảng 192 mét, gọi là "stadion". Từ chữ này mới có từ "stadium", nghĩa là sân vận động. Các nhà sử học cho rằng năm 776 trước Công nguyên là mốc người Hy Lạp dùng để tính lịch, còn bản thân các cuộc thi ở Olympia có thể đã diễn ra từ trước đó.

Còn cái tên tiếng Việt "điền kinh" mượn từ chữ Hán: "điền" là ruộng, bãi đất; "kinh" là lối đi, con đường nhỏ. Nghĩa đen là các môn thi ở "bãi" (nhảy, ném) và trên "đường" (chạy).

Chạy: ngắn thì bùng nổ, dài thì chia sức

Chạy cự ly ngắn

Ở trường, học sinh thường chạy các quãng 30 m, 60 m. Cơ thể dùng nguồn năng lượng "sẵn có" trong cơ, đủ cho vài giây bùng nổ. Ba điều làm nên một lần chạy ngắn tốt:

• Xuất phát: ở tiểu học thường xuất phát cao (đứng, chân trước chân sau, người hơi đổ về trước); lên THCS học thêm xuất phát thấp (chống tay xuống đất).
• Tăng tốc: vài bước đầu người đổ về trước, bước ngắn và nhanh, rồi thân thẳng dần.
• Đánh tay: tay co khoảng góc vuông, đánh trước sau dọc thân, không vung ngang. Tay nhanh thì chân nhanh theo.

Chạy cự ly trung bình

Từ vài trăm mét trở lên, bài toán đổi hẳn: không ai giữ được tốc độ tối đa quá vài chục giây. Lỗi phổ biến nhất của học sinh là xuất phát lao lên như chạy 60 m rồi tới giữa đường thì "chết". Cách đúng là chia đều sức, giữ một nhịp thở đều (nhiều người thấy dễ khi hít vào hai bước, thở ra hai bước), và chỉ tăng tốc ở đoạn cuối.

Nhảy: biến tốc độ thành độ xa, độ cao

Nhảy xa và nhảy cao trong giờ Giáo dục thể chất đều chia thành bốn giai đoạn:

Giai đoạn	Nhảy xa có đà	Nhảy cao kiểu bước qua
1. Chạy đà	Chạy thẳng, tăng tốc dần, nhịp đều	Chạy chếch so với xà, vài bước, tốc độ vừa phải
2. Giậm nhảy	Đặt cả bàn chân giậm mạnh lên ván, đẩy người lên và về trước	Giậm bằng chân xa xà, chân gần xà đá lăng lên cao
3. Trên không	Giữ thăng bằng, tay đưa lên, chuẩn bị co chân	Lần lượt bước chân lăng rồi chân giậm qua xà
4. Tiếp đất	Hai chân đưa ra trước, khuỵu gối, người đổ về trước	Tiếp đất bằng chân lăng trên nệm hoặc hố cát

Có một điều trái với trực giác: để nhảy xa, góc bật lên thực tế của vận động viên chỉ khoảng 20 độ, không phải 45 độ như bài toán ném vật trong sách. Lý do là con người không thể vừa chạy rất nhanh vừa đổi hướng bật lên dốc. Phần lớn độ xa đến từ tốc độ chạy đà, nên chạy đà đều và nhanh quan trọng hơn cố "nhảy thật cao".

Ném: cả người góp sức, không chỉ cánh tay

Ở trường, học sinh thường học ném bóng nhỏ đi xa hoặc ném trúng đích. Người mới hay ném chỉ bằng cánh tay, như vẫy tay chào. Cú ném tốt bắt đầu từ chân:

1. Đứng nghiêng, chân trái phía trước (với người ném tay phải).
2. Tay cầm bóng đưa ra sau, ngang vai hoặc cao hơn vai.
3. Đạp chân sau, xoay hông về phía trước.
4. Vai xoay theo hông, rồi cánh tay mới vung qua đầu, cổ tay "búng" bóng đi ở cuối.

Lực truyền như một sợi roi: từ chân lên hông, lên vai, ra tay. Đây cũng là chuỗi chuyển động của cú phát bóng chuyền hay cú đập cầu lông.

Một lưu ý an toàn bắt buộc: chỉ ném khi khu vực phía trước trống người, và mọi người chỉ đi nhặt bóng khi tất cả đã ném xong.

Đo tiến bộ của chính mình, không xếp hạng

Điền kinh có một điểm khác các môn bóng: kết quả là con số. Con số dễ bị dùng để so sánh "bạn này hơn bạn kia". Nhưng nó cũng là công cụ tốt nhất để thấy chính mình khá lên. Trẻ cùng tuổi lớn nhanh chậm khác nhau rất nhiều; một bạn dậy thì sớm có thể chạy nhanh hơn hẳn bạn khác ở lớp 7, rồi tới lớp 9 lại bị đuổi kịp. Vì vậy so với mình tháng trước có ý nghĩa hơn so với bạn ngồi cạnh.

Liên đoàn Điền kinh Thế giới cũng có chương trình điền kinh cho trẻ em (Kids' Athletics) theo tinh thần này: trẻ thi theo đội, đổi nội dung liên tục, cộng điểm cả nhóm, không xếp hạng từng em.

Giữ an toàn khi tập điền kinh

• Khởi động kỹ trước chạy nhanh và nhảy; căng cơ đùi sau hay gặp nhất khi chạy nước rút lúc cơ còn nguội.
• Hố cát được xới tơi, không có đá, mảnh vỡ; cái cào để xa hố, răng cào úp xuống đất.
• Nhảy cao phải có nệm hoặc hố cát đủ dày. Không tự nhảy cao kiểu lưng (ngửa lưng qua xà) khi không có nệm chuyên dụng.
• Chạy trên đường chạy theo một chiều, không chạy ngược chiều người khác, không băng ngang khu ném.
• Trời nắng nóng: chạy cự ly trung bình vào sáng sớm hoặc chiều mát, uống nước trước và sau.

Thử làm: sổ điền kinh của riêng mình

Cần: thước dây (loại 5 m hoặc 10 m), đồng hồ bấm giây trên điện thoại của bố mẹ, phấn, một cuốn sổ nhỏ. Làm ở sân trường giờ ra chơi hoặc sân chung cư, có một bạn hoặc người lớn đi cùng.

1. Bật xa tại chỗ: đứng sau vạch phấn, hai chân bật cùng lúc, đo từ vạch tới gót chân gần vạch nhất. Ghi lần tốt nhất trong ba lần.
2. Chạy 30 m: kẻ hai vạch cách nhau 30 m, một người hô và bấm giờ. Ghi lần tốt nhất trong hai lần, nghỉ đủ giữa hai lần.
3. Ném bóng: ném quả bóng tennis cũ từ sau vạch, đo tới điểm bóng chạm đất đầu tiên.
4. Ghi ngày, ba con số, và một dòng cảm nhận ("hôm nay chân nặng", "ngủ đủ, thấy nhẹ người").
5. Lặp lại mỗi tháng một lần. Sau một học kỳ, vẽ ba đường đi lên đi xuống của chính mình.

Sổ này là của riêng bạn. Không cần đưa ai xem, trừ khi bạn muốn.

Câu hỏi thường gặp

Điền kinh gồm những môn gì?

Điền kinh gồm ba nhóm chính: các môn chạy (cự ly ngắn, trung bình, dài, vượt rào, tiếp sức, việt dã), các môn nhảy (nhảy xa, nhảy ba bước, nhảy cao, nhảy sào) và các môn ném (đẩy tạ, ném đĩa, ném lao, ném búa). Ngoài ra còn đi bộ thể thao và các môn phối hợp.

Vì sao gọi là điền kinh?

Chữ "điền kinh" có gốc Hán: "điền" là bãi đất, "kinh" là lối đi, ý chỉ các môn thi ở bãi (nhảy, ném) và trên đường chạy. Ở Việt Nam, điền kinh còn được gọi là "nữ hoàng các môn thể thao" vì là nền tảng của nhiều môn khác.

Học sinh lớp 6 học nhảy xa thế nào?

Nhảy xa ở trường được dạy theo bốn giai đoạn: chạy đà tăng tốc dần, giậm nhảy mạnh lên ván, giữ thăng bằng trên không, rồi đưa hai chân ra trước và khuỵu gối khi tiếp đất vào hố cát. Tốc độ chạy đà đều quyết định phần lớn thành tích.

Chạy 500 m bị hụt hơi phải làm sao?

Hụt hơi thường do xuất phát quá nhanh. Hãy chia đều sức, giữ nhịp thở đều theo bước chân, chỉ tăng tốc ở đoạn cuối. Tập chạy chậm đều đặn vài buổi mỗi tuần cũng giúp tim phổi quen dần. Hụt hơi kèm đau ngực, chóng mặt thì dừng ngay và báo người lớn.

Có nên so thành tích điền kinh với bạn cùng lớp không?

Không nên. Trẻ cùng tuổi lớn nhanh chậm rất khác nhau nên thành tích ở một thời điểm chưa nói lên nhiều. So với chính mình tháng trước giúp thấy rõ tiến bộ và giữ được hứng thú tập luyện lâu dài.