Ký hoạ sân trường giờ ra chơi: vẽ nhanh cây, ghế đá và dáng bạn bè

Ký hoạ là vẽ nhanh từ cảnh thật để ghi lại cái dáng chung, không phải để vẽ đẹp từng chi tiết. Sân trường giờ ra chơi là chỗ tập ký hoạ tuyệt vời vì có cả vật đứng yên (cây, ghế đá, cột cờ) lẫn người chuyển động (các bạn nhảy dây, đá cầu, ngồi đọc sách). Bài này hướng dẫn cách ngồi, cách cầm bút, ba bài khởi động, cách bắt dáng người đang chạy nhảy chỉ bằng vài nét, và một kế hoạch mười lăm phút mỗi giờ ra chơi.

Ký hoạ khác vẽ tranh thế nào

Khi vẽ tranh, em có thời gian: phác, sửa, tô màu, hoàn thiện. Khi ký hoạ, em chỉ có vài chục giây đến vài phút, vì bạn đang nhảy dây sẽ không đứng yên chờ em. Vì thế ký hoạ dạy em chọn: cái gì là quan trọng nhất của cảnh này, của dáng này.

Ký hoạ có lịch sử lâu đời. Các hoạ sĩ lớn để lại hàng nghìn trang ký hoạ trong sổ tay, nhiều trang chỉ có vài nét. Ở Việt Nam, nhiều hoạ sĩ từ thời Trường Mỹ thuật Đông Dương đến nay đã ký hoạ đời sống phố phường, chợ quê, người lao động, và những trang ký hoạ ấy nhiều khi được trân trọng không kém tranh hoàn chỉnh. Chúng là bản ghi chép bằng hình về một thời.

Ký hoạ cũng rất gần với hai bài học khác trong giờ mỹ thuật: tỉ lệ và chuyển động. Bạn nào ký hoạ thường xuyên sẽ thấy vẽ tranh đề tài dễ hơn hẳn, vì đầu đã có sẵn kho dáng người, dáng cây.

Chuẩn bị: ít đồ, dễ mang

• Một cuốn sổ có bìa cứng cỡ A5 hoặc nhỏ hơn, đủ để kê trên đùi. Giấy không cần đẹp.
• Bút chì mềm 2B đến 6B, hoặc bút bi, bút dạ kim. Vẽ bằng bút không tẩy được là cách hay để bỏ thói quen tẩy xoá.
• Một chỗ ngồi trong bóng râm: bậc thềm, ghế đá dưới tán cây, hành lang tầng hai nhìn xuống.
• Mũ và chai nước nếu trời nắng.

Cách cầm bút khi ký hoạ khác khi viết: cầm xa ngòi hơn, cổ tay và cả cánh tay cùng chuyển động. Nét sẽ dài, thoáng và nhanh hơn nét "viết chữ".

Ba bài khởi động

Mỗi bài chỉ một đến hai phút, làm trước khi vẽ thật để mắt và tay cùng "thức dậy".

Vẽ không nhìn giấy

Nhìn chằm chằm vào một vật, ví dụ chiếc ghế đá, rồi cho bút chạy chậm trên giấy theo đường viền mà mắt đang dò, tuyệt đối không nhìn xuống giấy. Hình ra sẽ méo mó buồn cười, nhưng đó không phải mục đích. Mục đích là tập cho mắt nhìn thật chậm, thật kỹ. Bài tập này được thầy dạy vẽ người Mỹ Kimon Nicolaïdes giới thiệu trong cuốn sách dạy vẽ in năm 1941 và đến nay vẫn được nhiều lớp vẽ dùng.

Một nét liền

Vẽ cây bàng mà không nhấc bút khỏi giấy. Khi cần sang chỗ khác, bút đi qua phần bên trong hình. Bài này buộc em nghĩ về hình như một khối liền.

Ba mươi giây

Chọn ba thứ: cột cờ, cái thùng rác, một bạn đang đứng. Mỗi thứ chỉ được ba mươi giây. Em sẽ thấy mình tự bỏ chi tiết và chỉ giữ dáng chính.

Đo tỉ lệ bằng mắt và cây bút

Để vẽ đúng tỉ lệ nhanh, các hoạ sĩ dùng chính cây bút làm thước:

1. Duỗi thẳng tay, khoá khuỷu tay. Tay phải luôn duỗi thẳng như nhau mỗi lần đo, nếu không số đo sẽ sai.
2. Nhắm một mắt. Đặt đầu bút trùng với một đầu vật, ngón cái trượt trên thân bút đến đầu kia của vật.
3. Giữ nguyên ngón cái, so độ dài đó với một vật khác. Ví dụ: chiều cao cái ghế đá bằng bao nhiêu lần chiều cao cái thùng rác bên cạnh.

Không cần đo mọi thứ. Đo một hai chỗ quan trọng ngay từ đầu, như chiều cao so với chiều rộng của dãy lớp học, rồi để mắt lo phần còn lại.

Tỉ lệ người: lấy đầu làm đơn vị

Cách quen thuộc trong lớp vẽ là đo chiều cao người bằng số lần chiều cao cái đầu. Các con số dưới đây là ước lượng trung bình dùng để vẽ, mỗi người một khác:

Tuổi	Chiều cao gần bằng	Ghi nhớ khi vẽ
Trẻ nhỏ khoảng 5–6 tuổi	khoảng 5 đến 6 đầu	Đầu to so với thân, chân ngắn
Học sinh khoảng 10–14 tuổi	khoảng 6 đến 7 đầu	Chân dài dần, vai còn hẹp
Người lớn	khoảng 7 đến 8 đầu	Giữa người gần ngang hông

Nhiều bạn vẽ người lớn mà đầu quá to, nên trông giống trẻ con. Biết con số này giúp em sửa ngay.

Bắt dáng người đang chuyển động

Đây là phần khó nhất và vui nhất. Các bạn ở sân trường không đứng yên. Cách làm:

1. Đường hành động trước tiên: một đường cong duy nhất đi từ đầu xuống bàn chân đang chịu sức nặng, thể hiện hướng của cả cơ thể. Bạn đang ngả người kéo dây thì đường đó nghiêng về sau. Bạn đang chạy thì nó nghiêng về trước.
2. Thêm hình que: một hình bầu dục cho đầu, một đường cho vai, một đường cho hông. Vai và hông thường nghiêng ngược chiều nhau khi người ta đứng dồn sức một chân.
3. Thêm tay chân bằng các đoạn thẳng, đánh dấu khớp gối, khớp khuỷu bằng chấm nhỏ.
4. Bọc khối nếu còn thời gian: tay chân là các ống trụ, thân là một hộp hơi bóp ở eo.

Mẹo cho chuyển động lặp lại: bạn nhảy dây, bạn đá cầu lặp lại một dáng nhiều lần. Chọn một khoảnh khắc, ví dụ lúc hai chân vừa rời đất, và chờ mỗi lần dáng đó quay lại thì vẽ thêm vài nét. Sau năm sáu lần lặp, em đã có một dáng hoàn chỉnh.

Vẽ cây, ghế đá và khoảng sân

• Cây: đừng vẽ từng chiếc lá. Nheo mắt nhìn để thấy tán cây là vài khối mảng sáng tối lớn. Vẽ đường bao các khối đó, tô nhẹ phần tối, rồi thêm vài chiếc lá rõ ở mép.
• Thân cây: thường to ở gốc và nhỏ dần lên trên; các cành mọc ra cũng nhỏ dần. Thân cây bàng có các tầng cành gần như nằm ngang, rất dễ nhận ra.
• Ghế đá, bồn hoa: là các khối hộp. Vẽ khối hộp đơn giản trước, rồi mới thêm cạnh bo tròn, chân ghế.
• Bóng đổ: buổi trưa bóng ngắn, gần chân vật. Đầu giờ sáng bóng dài. Ghi lại hướng bóng giúp tranh có ánh nắng thật.

Thử làm: mười lăm phút mỗi giờ ra chơi trong hai tuần

Kế hoạch nhỏ, không chiếm hết giờ chơi với bạn bè:

Ngày	Việc (khoảng 15 phút)
Thứ Hai	Ba bài khởi động, mỗi bài hai phút. Vẽ một chiếc ghế đá trong năm phút.
Thứ Ba	Vẽ một cây trong sân: năm phút cho khối tán, năm phút cho thân và cành.
Thứ Tư	Mười dáng người, mỗi dáng ba mươi giây đến một phút, chỉ dùng đường hành động và hình que.
Thứ Năm	Chọn một nhóm bạn đang ngồi đọc sách hoặc trò chuyện. Vẽ cả nhóm trong mười phút.
Thứ Sáu	Một góc sân hoàn chỉnh: cây, ghế, vài dáng người. Ghi bên lề màu sắc bằng chữ: "lá xanh đậm, nắng vàng trên nền gạch".

Tuần thứ hai lặp lại, nhưng đổi chỗ ngồi: nếu tuần trước ngồi dưới sân thì tuần này lên hành lang tầng hai nhìn xuống. Cùng một sân trường, góc nhìn khác hẳn. Cuối hai tuần, em có một cuốn sổ mà vài năm sau mở ra vẫn nhớ được sân trường lớp 6 của mình trông thế nào.

Lịch sự khi vẽ bạn

Nếu em vẽ rõ một bạn cụ thể, hãy hỏi bạn có đồng ý không và cho bạn xem bài vẽ. Không vẽ để chế giễu ngoại hình bạn, không dán bài vẽ một bạn lên chỗ công khai nếu bạn không thích. Ký hoạ là cách nhìn người khác bằng sự chú ý, không phải để trêu chọc.

Câu hỏi thường gặp

Ký hoạ là gì?

Ký hoạ là vẽ nhanh từ cảnh thật, thường trong vài chục giây đến vài phút, để ghi lại dáng chung và cảm giác của cảnh. Ký hoạ không cần chi tiết hay hoàn chỉnh. Đây là cách các hoạ sĩ tập mắt và thu thập tư liệu cho tranh.

Ký hoạ người đang chuyển động thế nào?

Bắt đầu bằng một đường hành động cong chạy từ đầu xuống bàn chân chịu lực, rồi thêm hình que cho đầu, vai, hông, tay chân. Với chuyển động lặp lại như nhảy dây, chọn một khoảnh khắc và vẽ thêm vài nét mỗi lần dáng đó quay lại.

Ký hoạ nên dùng bút gì?

Bút chì mềm từ 2B đến 6B, bút bi hoặc bút dạ kim đều được. Nhiều người dùng bút không tẩy được để tập vẽ dứt khoát. Sổ bìa cứng cỡ A5 tiện kê trên đùi khi ngồi ở sân trường.

Học sinh cao bằng mấy cái đầu khi vẽ?

Khi vẽ, học sinh khoảng 10–14 tuổi thường được ước lượng cao khoảng 6 đến 7 lần chiều cao đầu, người lớn khoảng 7 đến 8 lần, trẻ nhỏ ít hơn. Đây là con số trung bình để vẽ, mỗi người thật mỗi khác.

Làm sao để vẽ nhanh hơn?

Tập vẽ có giới hạn thời gian, ví dụ ba mươi giây một dáng, để buộc mình bỏ chi tiết. Cầm bút xa ngòi, vẽ bằng cả cánh tay. Vẽ đều đặn mỗi ngày vài phút hiệu quả hơn vẽ một lần thật lâu.