Vẽ phối cảnh gần to xa nhỏ: cách vẽ hành lang lớp học có chiều sâu

Vẽ phối cảnh là cách làm cho một tờ giấy phẳng trông như có chiều sâu: vật ở gần vẽ to, rõ, đặt thấp; vật ở xa vẽ nhỏ, mờ, đặt gần đường tầm mắt. Với hành lang lớp học hay hàng cây sân trường, chỉ cần hiểu hai thứ là đường tầm mắt và điểm tụ, học sinh lớp 5 đã vẽ được cảnh có chiều sâu thuyết phục. Bài này giải thích từng mẹo, kể một chút lịch sử, và hướng dẫn vẽ hành lang lớp học theo từng bước.

Vì sao mắt ta thấy vật xa nhỏ lại

Đứng ở đầu sân trường nhìn cây cột cờ cách mình năm mét và một cây cột giống hệt cách năm mươi mét. Hai cây cao bằng nhau, nhưng cây xa chiếm một phần rất nhỏ trong tầm nhìn. Lý do là ánh sáng từ hai đầu cây xa đi vào mắt theo hai tia gần như song song, góc giữa chúng nhỏ hơn rất nhiều so với cây gần.

Thử ngay: giơ ngón tay cái ra trước mặt, duỗi thẳng tay. Ngón tay có thể che kín cả một ngôi nhà ở xa. Ngón tay không to hơn ngôi nhà, nó chỉ gần mắt hơn. Phối cảnh chính là cách vẽ lại đúng điều mắt nhìn thấy, chứ không phải điều đầu óc biết.

Sáu mẹo tạo chiều sâu không cần thước kẻ

Trước khi học điểm tụ, có những mẹo rất dễ mà học sinh nào cũng dùng được ngay:

Mẹo	Cách làm	Ví dụ ở sân trường
Gần to, xa nhỏ	Cùng một loại vật thì cái xa vẽ nhỏ hơn	Bạn đứng gần vẽ cao bằng nửa tờ giấy, bạn ở cuối sân chỉ cao bằng ngón tay
Che khuất	Vật gần che một phần vật xa	Gốc cây phượng che một góc dãy lớp học
Cao thấp trên giấy	Chân vật gần đặt thấp, chân vật xa đặt cao hơn, tiến dần lên đường tầm mắt	Ghế đá gần ở mép dưới tờ giấy, cổng trường ở xa nằm gần giữa
Gần rõ, xa mờ	Vật gần có nhiều chi tiết, vật xa chỉ còn hình khối	Lá cây gần vẽ từng chiếc, hàng cây xa chỉ là mảng xanh
Gần đậm, xa nhạt	Màu ở xa nhạt đi, ngả về xanh xám	Dãy núi sau trường nhạt hơn bức tường gần
Đường hội tụ	Các đường song song đi ra xa thì chụm dần về một điểm	Hai mép hành lang, hai hàng gạch, hai mép đường chạy

Mẹo "gần đậm, xa nhạt" có tên riêng là phối cảnh khí quyển. Không khí có hơi nước và bụi, càng xa càng nhiều lớp không khí chắn giữa mắt và vật, nên màu bị nhạt và ngả xanh. Đứng trên tầng cao nhìn ra xa vào buổi sáng có sương là thấy rõ nhất.

Đường tầm mắt và điểm tụ là gì

Đường tầm mắt (còn gọi là đường chân trời) là đường ngang nằm đúng ngang tầm mắt người vẽ. Ra biển thì đó là đường nước gặp trời. Trong sân trường, đường này bị nhà cửa che mất, nhưng nó vẫn ở đó: ngang mắt em.

Đường tầm mắt thay đổi theo chỗ em đứng. Ngồi xuống bậc thềm thì đường tầm mắt thấp, em thấy nhiều trời. Đứng trên tầng ba nhìn xuống thì đường tầm mắt cao, em thấy nhiều mặt sân. Đây là cách các hoạ sĩ chọn "góc nhìn" cho tranh.

Điểm tụ là điểm nằm trên đường tầm mắt, nơi các đường song song đi ra xa có vẻ chụm lại. Xem một bức ảnh chụp đường ray tàu hoả thẳng tắp: hai thanh ray như chạm nhau ở cuối tầm nhìn. Điểm chạm đó là điểm tụ.

• Phối cảnh một điểm tụ: nhìn thẳng vào một hành lang, một con đường. Mọi đường chạy ra xa chụm về một điểm.
• Phối cảnh hai điểm tụ: nhìn vào góc của một toà nhà. Hai bức tường đi về hai phía, mỗi phía một điểm tụ ở hai đầu đường tầm mắt.

Học sinh lớp 5–7 chỉ cần nắm chắc phối cảnh một điểm tụ. Hai điểm tụ để dành khi vẽ toà nhà, khối hộp ở lớp trên.

Một chút lịch sử: từ tranh xếp tầng đến điểm tụ

Phối cảnh theo điểm tụ không phải lúc nào cũng có. Ở Ý đầu thế kỷ 15, kiến trúc sư Filippo Brunelleschi ở Florence được ghi nhận là người làm thí nghiệm chứng minh cách vẽ này, và năm 1435 Leon Battista Alberti viết thành quy tắc trong cuốn sách về hội hoạ của ông. Từ đó, phối cảnh điểm tụ thành nền tảng của tranh châu Âu.

Tranh dân gian Việt Nam như tranh Đông Hồ lại đi một đường khác. Tranh thường không có điểm tụ: cảnh xa được đặt cao hơn trên mặt tranh, cảnh gần đặt thấp, các nhân vật xếp thành tầng, kích thước theo tầm quan trọng chứ không theo khoảng cách. Tranh cuộn của Trung Hoa, tranh khắc gỗ Nhật Bản cũng có những cách riêng để gợi chiều sâu.

Điều này cho thấy phối cảnh điểm tụ là một công cụ chứ không phải luật bắt buộc. Một bức tranh không có điểm tụ không phải là tranh sai. Nhưng biết dùng công cụ này thì em có thêm một cách để kể cảnh vật.

Vẽ hành lang lớp học theo từng bước

Chuẩn bị: giấy A4 đặt ngang, bút chì, thước kẻ, tẩy. Đứng hoặc ngồi ở đầu hành lang, nhìn thẳng về phía cuối.

1. Kẻ đường tầm mắt: một đường ngang mảnh, cách mép dưới khoảng hai phần năm chiều cao tờ giấy.
2. Chấm điểm tụ: một chấm trên đường tầm mắt, ở chỗ cuối hành lang em đang nhìn. Nhìn thẳng thì điểm tụ gần giữa tờ giấy.
3. Vẽ khung cuối hành lang: một hình chữ nhật nhỏ bao quanh điểm tụ. Đây là bức tường hoặc cửa ở cuối hành lang.
4. Kẻ bốn đường chạy: từ bốn góc hình chữ nhật nhỏ kẻ bốn đường thẳng ra bốn góc tờ giấy. Em đã có sàn, trần và hai bức tường.
5. Thêm cửa lớp: trên bức tường bên trái, vẽ cạnh đứng của cửa là đường thẳng đứng. Cạnh trên và cạnh dưới của cửa thì kẻ theo hướng chụm về điểm tụ. Cửa càng gần cuối hành lang càng hẹp và thấp.
6. Thêm cột, cửa sổ, gạch lát: mọi cạnh đứng vẫn đứng thẳng, mọi cạnh chạy ra xa đều hướng về điểm tụ.
7. Thêm người: đầu của mọi người cao bằng em đều nằm gần đường tầm mắt, dù họ đứng gần hay xa. Người xa nhỏ hơn nhưng đầu vẫn ngang đường đó. Đây là mẹo đặt người đúng chỗ mà nhiều người lớn cũng không biết.
8. Tẩy các đường phụ, tô đậm nét chính, tô màu: gần đậm, xa nhạt.

Những lỗi hay gặp và cách sửa

• Cạnh đứng bị nghiêng: trong phối cảnh một và hai điểm tụ, cạnh đứng của cửa, cột, tường luôn thẳng đứng. Dùng thước kiểm tra.
• Nhiều điểm tụ lung tung: các đường song song của cùng một hướng phải về cùng một điểm. Nếu em thấy ba bốn điểm chụm khác nhau, hãy chọn lại một điểm và kẻ lại.
• Vật xa vẽ to bằng vật gần: dùng mẹo đo bằng bút chì: giơ thẳng tay, nheo một mắt, đo chiều cao vật xa trên thân bút rồi so với vật gần.
• Tranh đúng mà vẫn "khô": thêm một vật gần che khuất ở mép tranh, như một chậu cây, một chiếc cặp. Mắt người xem sẽ có chỗ "bước vào" tranh.

Thử làm: cửa sổ trong suốt

Đây là cách các hoạ sĩ thời xưa tự kiểm tra phối cảnh, làm ở nhà rất dễ.

1. Lấy một tấm nhựa trong (bìa kẹp hồ sơ trong suốt hoặc tấm mica mỏng) cỡ A4, và một cây bút lông dầu hoặc bút viết bảng.
2. Nhờ bố mẹ giữ tấm nhựa đứng yên trước mặt em, cách mắt khoảng một sải tay, nhìn ra hành lang, sân, hoặc một dãy bàn ghế trong nhà.
3. Nhắm một mắt, giữ đầu thật yên, tô theo các cạnh bàn, mép tường, mép sàn em thấy qua tấm nhựa.
4. Đặt tấm nhựa lên tờ giấy trắng, lấy thước kéo dài các đường chạy ra xa. Em sẽ thấy chúng chụm về gần một điểm.

Phải nhắm một mắt vì hai mắt nhìn từ hai chỗ hơi khác nhau, hình sẽ bị nhoè. Làm xong, so hình tô với hành lang em vẽ từ trí nhớ. Chỗ nào khác nhau chính là chỗ đầu óc em đã "tự sửa" điều mắt thấy.

Câu hỏi thường gặp

Gần to xa nhỏ là gì trong mỹ thuật?

Đó là quy luật vẽ: cùng một loại vật, cái ở gần vẽ to hơn, cái ở xa vẽ nhỏ hơn, vì vật xa chiếm góc nhìn nhỏ hơn trong mắt. Kết hợp với che khuất và đặt vật xa cao hơn trên tờ giấy, tranh sẽ có chiều sâu.

Điểm tụ là gì?

Điểm tụ là điểm trên đường tầm mắt nơi các đường song song đi ra xa có vẻ chụm lại, như hai thanh ray tàu hoả. Phối cảnh một điểm tụ dùng khi nhìn thẳng vào hành lang hay con đường.

Đường tầm mắt nằm ở đâu trên tranh?

Đường tầm mắt nằm ngang mắt người vẽ. Ngồi thấp thì đường này thấp trên tờ giấy, đứng trên cao thì nó cao lên. Người vẽ chọn vị trí đường tầm mắt để quyết định tranh thấy nhiều trời hay nhiều mặt đất.

Tranh Đông Hồ có dùng phối cảnh không?

Tranh Đông Hồ thường không dùng điểm tụ như tranh châu Âu. Tranh gợi chiều sâu bằng cách xếp tầng: cảnh xa đặt cao, cảnh gần đặt thấp, nhân vật quan trọng vẽ to. Đó là một cách nhìn khác, không phải lỗi.

Học sinh lớp mấy học vẽ phối cảnh?

Các mẹo gần to xa nhỏ, che khuất xuất hiện từ tiểu học. Phối cảnh có đường tầm mắt và điểm tụ thường được học rõ hơn ở trung học cơ sở, tuỳ bộ sách giáo khoa nhà trường chọn.