Giờ mỹ thuật ở trường học gì: chương trình từ lớp 4 đến lớp 9

Giờ mỹ thuật ở trường không chỉ là giờ vẽ cho đẹp. Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, học sinh từ lớp 4 đến lớp 9 học cách nhìn kỹ, dùng chấm, nét, hình, khối, màu để nói ra ý mình, làm đồ vật có ích, và tập nói về tác phẩm của mình lẫn của bạn. Bài này kể mỗi tiết học thường diễn ra thế nào, học sinh được đánh giá ra sao, cần chuẩn bị gì, và bố mẹ có thể đồng hành ở nhà bằng cách nào.

Môn mỹ thuật nằm ở đâu trong chương trình

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, cuối năm 2018. Chương trình được áp dụng dần từng lớp: lớp 1 từ năm học 2020–2021, lớp 4 và lớp 8 từ năm học 2023–2024, lớp 5 và lớp 9 từ năm học 2024–2025. Như vậy hiện nay mọi lớp từ 1 đến 9 đều học theo chương trình này.

Ở tiểu học và trung học cơ sở, mỹ thuật là một phần của môn Nghệ thuật, đi cùng âm nhạc. Thời lượng phổ biến là mỗi tuần một tiết mỹ thuật, khoảng 35 tiết một năm học. Lên trung học phổ thông, mỹ thuật thành môn học lựa chọn. Một tiết ở tiểu học dài khoảng 35 phút, ở trung học cơ sở khoảng 45 phút. Ít thời gian như vậy nên mỗi tiết thường gói gọn một việc, và một chủ đề lớn có thể kéo dài hai đến bốn tiết.

Sách giáo khoa mỹ thuật có nhiều bộ khác nhau do các nhà xuất bản biên soạn, như "Kết nối tri thức với cuộc sống", "Chân trời sáng tạo", "Cánh Diều". Mỗi trường chọn bộ sách theo quy định hiện hành, nên hai bạn cùng lớp 6 ở hai trường có thể học hai cuốn khác nhau. Dù khác sách, mục tiêu và nội dung cốt lõi vẫn theo cùng một chương trình.

Hai mạch nội dung: tạo hình và ứng dụng

Chương trình chia mỹ thuật thành hai mạch lớn. Hiểu hai mạch này, học sinh sẽ không thấy lạ khi tuần này vẽ tranh, tuần sau lại làm hộp đựng bút.

Mạch	Hiểu đơn giản	Ví dụ ở lớp 4–9
Mỹ thuật tạo hình	Làm ra tác phẩm để ngắm, để kể một câu chuyện hay một cảm xúc	Vẽ tranh về gia đình, nặn con vật, làm tranh xé dán, in tranh, làm tượng nhỏ bằng vật liệu tái chế
Mỹ thuật ứng dụng	Làm ra đồ vật vừa đẹp vừa dùng được, gần với thiết kế	Thiết kế bìa sách, thiệp chúc mừng, logo cho câu lạc bộ lớp, mô hình ngôi nhà, trang phục bằng giấy

Càng lên lớp trên, phần ứng dụng càng gần với nghề thật: thiết kế đồ hoạ, thiết kế thời trang, kiến trúc, đồ thủ công. Mục đích không phải để học sinh chọn nghề sớm, mà để các bạn thấy cái đẹp có mặt trong đồ dùng hằng ngày, từ cái nhãn chai nước đến cái ghế trong lớp.

Ngôn ngữ của mỹ thuật: yếu tố và nguyên lý

Giống như tiếng Việt có chữ cái và ngữ pháp, mỹ thuật có "yếu tố" và "nguyên lý". Sách giáo khoa nhắc đi nhắc lại các từ này qua nhiều năm học, nên nắm sớm thì đỡ bỡ ngỡ.

Yếu tố tạo hình

• Chấm: dấu nhỏ nhất. Nhiều chấm gần nhau tạo ra mảng, chấm thưa tạo cảm giác nhẹ.
• Nét: thẳng, cong, gấp khúc, đậm, mảnh. Nét cong thường cho cảm giác mềm, nét gấp khúc cho cảm giác mạnh.
• Hình và khối: hình là thứ phẳng trên giấy, khối là thứ có chiều dày như quả cam, hộp bánh.
• Màu sắc và đậm nhạt: màu nóng, màu lạnh; chỗ sáng, chỗ tối.
• Chất cảm: cảm giác bề mặt như thô, nhẵn, xù, bóng.
• Không gian: cảm giác gần, xa, trước, sau trên một mặt phẳng.

Nguyên lý tạo hình

Nguyên lý là cách sắp xếp các yếu tố cho bức tranh "đứng" được: cân bằng, tương phản, lặp lại, nhịp điệu, nhấn mạnh, chuyển động, tỉ lệ, hài hoà. Ví dụ, một bức tranh sân trường có một cây phượng thật to ở giữa và các bạn nhỏ xung quanh là dùng nguyên lý nhấn mạnh. Hàng ghế đá lặp lại đều nhau là lặp lại và nhịp điệu.

Học sinh không cần thuộc định nghĩa. Điều quan trọng là khi xem một bức tranh, các bạn biết đặt câu hỏi: chỗ nào mắt mình nhìn vào đầu tiên, vì sao.

Một tiết mỹ thuật thường diễn ra thế nào

Chương trình đề cao cách học qua hoạt động. Nhiều cuốn sách chia một chủ đề thành bốn bước, tên gọi có thể khác nhau tuỳ bộ sách nhưng ý giống nhau:

1. Quan sát và nhận thức: xem ảnh, xem vật thật, xem tranh của hoạ sĩ, trả lời câu hỏi của thầy cô. Ví dụ, trước khi vẽ con mèo, cả lớp xem ảnh mèo nằm, mèo vươn vai, để ý tai, đuôi, dáng lưng.
2. Luyện tập và sáng tạo: tự làm sản phẩm, có thể làm một mình hoặc theo nhóm.
3. Phân tích và đánh giá: trưng bày sản phẩm, nói về bài của mình và góp ý bài của bạn.
4. Vận dụng: đem điều vừa học vào một việc khác, như làm tấm thiệp tặng ông bà bằng kỹ thuật vừa học.

Bước thứ ba thường làm học sinh ngại nhất, vì phải nói trước lớp. Một cách dễ là nói theo ba ý: "Bức này em vẽ về…", "Chỗ em thích nhất là…", "Lần sau em muốn thử…". Khi góp ý bạn, cũng có công thức dễ nghe: khen một điểm cụ thể trước, rồi gợi ý một điều có thể thử, không chê kiểu "xấu quá".

Được đánh giá ra sao

Nhiều phụ huynh hỏi môn mỹ thuật có điểm không. Theo quy định hiện hành, mỹ thuật được đánh giá bằng nhận xét chứ không bằng điểm số. Ở tiểu học, Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT quy định đánh giá các môn theo các mức như Hoàn thành tốt, Hoàn thành, Chưa hoàn thành. Ở trung học cơ sở, Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT xếp mỹ thuật vào nhóm môn đánh giá bằng nhận xét, kết quả ghi Đạt hoặc Chưa đạt. Chi tiết có thể thay đổi, phụ huynh nên hỏi nhà trường.

Điều thầy cô nhìn không phải là "giống thật" hay "khéo tay bẩm sinh", mà là học sinh có quan sát không, có thử cách làm không, có hoàn thành sản phẩm không, có biết nói về bài của mình không. Một bức tranh nét run run nhưng có ý riêng, được làm đến cùng, hoàn toàn có thể đạt yêu cầu tốt.

Lời nhắn cho bố mẹ: đừng vẽ hộ con. Bài vẽ hộ thường đẹp hơn nhưng con mất đúng phần quan trọng nhất của môn học là tự thử và tự sửa.

Chuẩn bị đồ dùng cho giờ mỹ thuật

Danh sách cụ thể do thầy cô dặn, vì mỗi chủ đề cần một thứ. Bộ cơ bản thường gồm:

• Bút chì 2B hoặc 4B để phác, một cục tẩy mềm.
• Một hộp màu: sáp màu hoặc chì màu cho lớp nhỏ, thêm màu nước hoặc màu bột khi lên lớp trên.
• Giấy vẽ khổ A4 và vài tờ khổ A3, giấy màu thủ công.
• Kéo đầu tròn, keo dán giấy hoặc hồ khô.
• Một cái khăn lau cũ, cốc nhựa đựng nước rửa cọ, áo khoác cũ hoặc tạp dề để khỏi lấm áo đồng phục.
• Một túi đựng vật liệu tái chế: lõi giấy vệ sinh, hộp sữa đã rửa sạch, nắp chai, vải vụn.

Không cần mua đồ đắt tiền. Một hộp màu mười hai cây dùng hết còn hơn một hộp bốn mươi tám cây để dành vì sợ hỏng. Nên ghi tên lên từng món, vì đồ dùng mỹ thuật hay bị lẫn khi cả lớp ngồi chung bàn.

Khi con nói "con không có khiếu vẽ"

Đây là câu học sinh lớp 4–9 hay nói nhất. Có mấy điều nên biết.

Thứ nhất, vẽ là một kỹ năng tập được, giống như viết chữ. Không ai sinh ra đã viết đẹp; vẽ cũng vậy. Phần lớn người lớn "vẽ như học sinh lớp 4" chỉ vì họ dừng tập ở lớp 4.

Thứ hai, chương trình mới không chỉ có vẽ. Một bạn ngại vẽ người có thể rất giỏi cắt dán, xếp hình khối, chọn màu cho một tấm thiệp, hay nghĩ ý tưởng cho nhóm. Mỹ thuật ứng dụng đặc biệt hợp với các bạn thích làm đồ thật.

Thứ ba, quan sát quan trọng hơn khéo tay. Bạn nào chịu nhìn lâu thì vẽ đúng hơn bạn vẽ nhanh mà không nhìn.

Thử làm: cuốn sổ nhìn kỹ

Đây là một việc nhỏ làm ở nhà, mỗi ngày năm phút, giúp giờ mỹ thuật trên lớp dễ hơn hẳn.

1. Lấy một cuốn vở trắng hoặc tập giấy A5 cũ, gọi là "sổ nhìn kỹ".
2. Mỗi ngày chọn một đồ vật quanh nhà: cái cốc, chiếc dép, chùm chìa khoá, quả chuối.
3. Đặt đồ vật trước mặt, nhìn trong một phút mà chưa vẽ. Để ý: nó có những hình gì, chỗ nào sáng nhất, chỗ nào tối nhất.
4. Vẽ trong ba phút bằng bút chì. Không tẩy, vẽ sai thì vẽ nét mới bên cạnh.
5. Ghi một dòng bên dưới: "Hôm nay em để ý thấy…".

Sau một tháng, mở trang đầu ra so với trang cuối. Hầu hết các bạn sẽ thấy mình đã khác, không phải vì tay khéo hơn mà vì mắt tinh hơn. Bố mẹ có thể vẽ cùng con, mỗi người một trang, rồi đổi sổ cho nhau xem.

Câu hỏi thường gặp

Môn mỹ thuật lớp 6 học mấy tiết một tuần?

Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, môn Nghệ thuật ở trung học cơ sở gồm âm nhạc và mỹ thuật, mỗi phần thường khoảng một tiết mỗi tuần, tức khoảng 35 tiết một năm. Cách xếp thời khoá biểu cụ thể do từng trường quyết định, phụ huynh có thể xem thời khoá biểu của lớp.

Môn mỹ thuật có tính điểm vào học bạ không?

Theo quy định hiện hành, mỹ thuật được đánh giá bằng nhận xét. Ở tiểu học ghi theo các mức hoàn thành, ở trung học cơ sở ghi Đạt hoặc Chưa đạt. Kết quả có ghi vào học bạ, nhưng không phải là điểm số để cộng trung bình.

Mỹ thuật tạo hình và mỹ thuật ứng dụng khác nhau thế nào?

Mỹ thuật tạo hình làm ra tác phẩm để ngắm và để bày tỏ cảm xúc, như tranh, tượng. Mỹ thuật ứng dụng làm ra đồ vật vừa đẹp vừa dùng được, như bìa sách, thiệp, logo, mô hình. Học sinh lớp 4–9 học cả hai mạch xen kẽ trong năm.

Con không thích vẽ thì có học tốt môn mỹ thuật được không?

Được. Môn học có cả nặn, cắt dán, in tranh, thiết kế đồ vật và thảo luận về tác phẩm. Thầy cô đánh giá sự quan sát, cố gắng và việc hoàn thành sản phẩm, không đòi vẽ giống ảnh chụp.

Có cần cho con đi học vẽ thêm bên ngoài không?

Không bắt buộc. Nếu con thích và có thời gian thì lớp vẽ ngoài giờ là một niềm vui. Nếu không, việc vẽ vài phút mỗi ngày ở nhà và được bố mẹ hỏi han về bài vẽ đã đủ để con tiến bộ.