Chọn màu vẽ cho học sinh: sáp màu, chì màu hay màu nước hợp với ai

Sáp màu hợp với mảng to, nét khoẻ và bài làm nhanh; chì màu hợp với chi tiết nhỏ và tô chồng lớp; màu nước hợp với bầu trời, mặt nước và những chỗ cần màu loang trong. Với học sinh lớp 4–9, không có loại nào "tốt nhất": nên có một loại chính dùng hằng ngày và tập dần loại thứ hai. Bài này so sánh từng loại, chỉ cách đọc nhãn hộp màu, và cách thử để biết mình hợp với loại nào.

Màu vẽ được làm từ gì

Hầu hết màu vẽ đều có hai phần. Phần thứ nhất là bột màu, những hạt rất nhỏ cho ta màu đỏ, vàng, xanh. Phần thứ hai là chất kết dính, thứ giữ bột màu lại thành cây, thành bánh, thành tuýp và giúp màu bám vào giấy.

• Sáp màu: bột màu trộn với sáp.
• Sáp dầu: bột màu trộn với sáp và dầu, mềm và béo hơn.
• Chì màu: bột màu trộn với sáp, đất sét và chất kết dính, ép thành ruột, bọc trong thân gỗ.
• Màu nước: bột màu nghiền mịn trộn với gôm arabic (nhựa của một loại cây keo) để tan trong nước.
• Màu bột (gần giống màu gouache): bột màu có thêm chất độn trắng, nên khi khô màu đục và phủ được lên nhau.

Biết điều này để hiểu vì sao sáp màu không pha bằng nước được, còn màu nước thì vẽ lên nhau sẽ lộ lớp dưới. Mỗi chất kết dính cho mỗi loại màu một "tính nết".

So sánh nhanh các loại màu thường gặp

Loại màu	Mạnh ở	Yếu ở	Hợp với bài nào
Sáp màu	Bền, khó gãy, màu tươi, không bẩn tay nhiều	Khó tô chi tiết nhỏ, khó pha trộn	Tranh khổ lớn, tranh đề tài, bài vẽ nhanh trên lớp
Sáp dầu	Màu rất đậm, pha trộn trên giấy được, cào lớp trên lộ lớp dưới	Dính tay, lâu khô hẳn, dễ lem khi xếp chồng giấy	Tranh nhiều màu rực, kỹ thuật cào sáp
Chì màu	Tô được chi tiết, chồng lớp chuyển màu mịn, mang đi dễ	Mảng to tô lâu, dễ gãy ruột nếu rơi	Minh hoạ, ký hoạ màu, sổ tay, bản đồ, hình vẽ khoa học
Màu nước	Trong, nhẹ, loang đẹp, vẽ trời và nước rất hợp	Khó sửa, giấy mỏng dễ nhăn, cần thời gian làm quen	Phong cảnh, bầu trời, tranh có cảm giác nhẹ
Màu bột	Phủ kín, sửa được bằng cách vẽ lớp mới đè lên	Khô nhanh trên bảng pha, dễ nứt nếu đắp quá dày	Tranh trang trí, báo tường, áp phích
Bút dạ màu	Màu đều, nét rõ, nhanh	Tô mảng to dễ bị vệt, giấy mỏng dễ thấm sang mặt sau, nhanh khô mực nếu quên đậy	Viết chữ trang trí, kẻ viền, vẽ hoạt hình nét đều

Chọn theo tuổi và theo bài học

Lớp 4–5

Sáp màu và chì màu là đủ cho hầu hết bài học. Tay các bạn lớp 4 đã đủ khéo để tô chì màu, nhưng tô cả một bầu trời bằng chì màu rất mỏi tay, nên sáp màu vẫn có chỗ. Nhiều lớp bắt đầu làm quen màu nước ở các bài vẽ tranh phong cảnh; chỉ cần một hộp nhỏ dạng bánh nén khoảng mười hai màu.

Lớp 6–7

Bài học bắt đầu đòi hỏi pha màu, đậm nhạt, nên màu nước hoặc màu bột trở nên quan trọng. Đây là lúc nên có hai ba cây cọ: một cọ to dẹt để quét mảng, một cọ tròn cỡ vừa, một cọ nhỏ để vẽ chi tiết.

Lớp 8–9

Các bài thiết kế, áp phích, minh hoạ cần màu phủ đều và nét sạch. Học sinh đã biết mình thích loại nào, nên có thể chọn theo sở thích. Một số bạn bắt đầu dùng màu acrylic; loại này khô thành lớp nhựa không rửa ra được, nên phải rửa cọ ngay và cẩn thận với quần áo.

Pha màu: ba màu chính và bánh xe màu

Trong giờ mỹ thuật, học sinh thường được học ba màu chính là đỏ, vàng, lam. Pha hai màu chính với nhau ra màu thứ cấp: đỏ với vàng ra cam, vàng với lam ra lục, lam với đỏ ra tím. Xếp sáu màu này thành vòng tròn ta có bánh xe màu đơn giản.

Hai màu nằm đối diện nhau trên bánh xe, như đỏ và lục, cam và lam, vàng và tím, gọi là cặp màu bổ túc. Đặt cạnh nhau, chúng làm nhau nổi bật lên. Pha với nhau, chúng làm nhau xỉn lại, ngả về nâu xám. Đây là mẹo để làm màu "bớt chói": muốn cái lá xanh bớt chói thì thêm một chút đỏ, chứ không phải thêm đen.

Với sáp màu và chì màu, pha màu nghĩa là tô chồng: tô nhẹ một lớp vàng rồi tô nhẹ một lớp đỏ lên, ra cam. Tô nhẹ tay nhiều lớp đẹp hơn tô mạnh một lớp, vì lớp đầu tô mạnh sẽ làm sáp bám kín giấy và lớp sau không bám được nữa.

Đọc nhãn hộp màu và chuyện an toàn

Màu vẽ cho học sinh nói chung an toàn khi dùng đúng cách. Dù vậy, khi mua nên để ý mấy điều:

• Nhãn có tên nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu, có hướng dẫn bằng tiếng Việt.
• Hộp ghi rõ độ tuổi phù hợp và có dòng chữ không độc (thường in bằng tiếng Anh là "non-toxic").
• Một số hãng in ký hiệu tiêu chuẩn an toàn như EN 71 của châu Âu hoặc ASTM D-4236 của Mỹ. Đây là các bộ tiêu chuẩn về an toàn đồ chơi và vật liệu mỹ thuật.
• Màu có mùi hắc lạ, hộp không nhãn, giá rẻ bất thường thì nên bỏ qua.

Thói quen an toàn quan trọng hơn cái nhãn: không ngậm cọ, không ngậm đầu bút, rửa tay sau khi vẽ, không vẽ lên da. Bạn nào da nhạy cảm, nổi mẩn sau khi dùng một loại màu thì báo bố mẹ và hỏi bác sĩ. Màu xịt, sơn dầu pha dung môi không dành cho học sinh tự dùng; nếu một dự án cần đến thì làm ở nơi thoáng, có người lớn hướng dẫn.

Giấy cũng quan trọng như màu

Rất nhiều bạn nghĩ mình vẽ màu nước kém, thật ra là do giấy. Giấy mỏng gặp nước sẽ phồng, nhăn, màu đọng thành vũng. Độ dày của giấy thường ghi bằng gam trên mét vuông (viết tắt gsm hoặc g/m²).

• Giấy in văn phòng khoảng 70–80 gsm: chỉ hợp với bút chì, chì màu nhẹ tay.
• Giấy vẽ học sinh thường từ khoảng 120 đến 200 gsm: dùng tốt cho sáp, chì màu, màu bột ít nước.
• Giấy chuyên cho màu nước thường từ khoảng 200 đến 300 gsm trở lên: chịu được nhiều nước.

Mẹo cho giấy mỏng: dán bốn cạnh tờ giấy xuống tấm bìa cứng bằng băng dính giấy trước khi vẽ màu nước. Giấy vẫn hơi phồng nhưng khi khô sẽ phẳng lại khá nhiều.

Giữ màu dùng được lâu

• Chì màu: gọt bằng gọt chì sắc, đừng để rơi xuống đất vì ruột bên trong có thể gãy thành từng đoạn dù vỏ gỗ còn nguyên.
• Sáp màu: gãy rồi vẫn dùng tốt, bóc giấy ra và dùng cạnh ngang để tô mảng rộng.
• Màu nước dạng bánh: vẽ xong để hộp mở cho khô rồi mới đóng, tránh mốc.
• Màu bột, màu tuýp: vặn chặt nắp, lau sạch miệng tuýp.
• Cọ: rửa sạch đến khi nước trong, vuốt lông cọ về dáng nhọn, để nằm hoặc dựng ngược đầu lông lên trên. Đừng ngâm cọ cắm đầu lông xuống cốc nước, lông sẽ cong vĩnh viễn.

Thử làm: bảng thử màu của riêng em

Trước khi kết luận mình hợp loại màu nào, hãy làm một bảng thử. Việc này mất khoảng ba mươi phút.

1. Kẻ một tờ A4 thành lưới ba cột, bốn hàng.
2. Ba cột ghi: sáp màu, chì màu, màu nước (hoặc ba loại em đang có).
3. Hàng một: tô một ô màu đỏ đều nhất có thể.
4. Hàng hai: tô chuyển từ đậm sang nhạt trong một ô.
5. Hàng ba: pha vàng với lam để ra màu lục.
6. Hàng bốn: vẽ một chiếc lá nhỏ có gân.
7. Bên cạnh mỗi ô, ghi một chữ: dễ, được, khó.

Em sẽ thấy ngay loại nào hợp tay mình ở việc nào. Dán bảng thử vào trang đầu sổ vẽ để lần sau chọn màu cho từng bài. Bảng thử cũng là một món đẹp, vì nó cho thấy cùng một màu đỏ mà ba chất liệu nói ba cách khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Sáp màu và chì màu cái nào tốt hơn cho học sinh tiểu học?

Không cái nào tốt hơn hẳn. Sáp màu tô mảng to nhanh và bền, chì màu tô chi tiết và chuyển màu tốt hơn. Học sinh lớp 4–5 nên có cả hai, hộp nhỏ là đủ.

Vì sao vẽ màu nước giấy bị nhăn?

Vì giấy quá mỏng so với lượng nước. Giấy vẽ màu nước thường dày từ khoảng 200 gsm trở lên. Nếu chỉ có giấy mỏng, dán bốn cạnh xuống tấm bìa và dùng ít nước hơn.

Màu bột khác màu nước thế nào?

Màu nước trong, vẽ lên nhau thì lớp dưới vẫn lộ ra. Màu bột đục, khi khô phủ kín được lớp dưới, nên sửa chỗ sai dễ hơn. Màu bột hợp với tranh trang trí và áp phích, màu nước hợp với phong cảnh nhẹ.

Làm sao biết hộp màu có an toàn cho trẻ?

Xem nhãn có tên nhà sản xuất, hướng dẫn tiếng Việt, độ tuổi và dòng chữ không độc; một số hộp in tiêu chuẩn an toàn như EN 71. Tránh màu không nhãn, mùi hắc. Dù màu an toàn, trẻ vẫn không nên ngậm cọ và cần rửa tay sau khi vẽ.

Ba màu chính trong giờ mỹ thuật là gì?

Trong giờ mỹ thuật ở trường, ba màu chính thường được dạy là đỏ, vàng, lam. Pha từng cặp với nhau ra cam, lục, tím. Đây là cách giải thích đơn giản và dễ thực hành nhất với màu vẽ.