Tranh Đông Hồ và Hàng Trống khác nhau ra sao: xem rồi tự in bằng khay xốp

Tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống là hai dòng tranh dân gian nổi tiếng nhất của miền Bắc. Khác biệt dễ nhớ nhất: tranh Đông Hồ in cả nét lẫn màu bằng ván khắc gỗ trên giấy điệp óng ánh, còn tranh Hàng Trống chỉ in nét đen rồi tô màu bằng tay nên màu mịn và chuyển sắc. Bài này giúp học sinh nhận ra hai dòng tranh khi gặp, hiểu vì sao người ta in tranh thay vì vẽ, rồi tự làm một bức tranh in bằng khay xốp ở lớp hoặc ở nhà.

Tranh dân gian là tranh của ai

Ngày xưa, tranh không chỉ dành cho nhà giàu. Mỗi dịp Tết, nhiều gia đình nông thôn mua vài tờ tranh mới dán lên vách, thay cho tranh năm cũ đã bạc màu. Vì cần nhiều tranh, rẻ, nhanh, người làm tranh không vẽ từng bức mà khắc hình lên ván gỗ rồi in ra hàng loạt. Đó là lý do tranh dân gian thường được gọi là tranh khắc gỗ dân gian.

Ở Việt Nam có nhiều dòng tranh dân gian: Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng ở miền Bắc, làng Sình ở Huế. Bài này tập trung vào hai dòng hay gặp nhất trong sách giáo khoa mỹ thuật.

Tranh Đông Hồ: in từng màu một trên giấy điệp

Làng Đông Hồ nằm bên bờ sông Đuống, thuộc tỉnh Bắc Ninh. Nghề làm tranh ở đây được ghi nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Mùa tranh xưa kia là những tháng cuối năm, khi người các nơi về chợ tranh để mua tranh Tết.

Giấy điệp

Tranh Đông Hồ in trên giấy dó được quét một lớp hồ trộn bột vỏ con điệp, một loại sò biển, nghiền nhỏ. Lớp này làm mặt giấy có ánh lấp lánh như xà cừ khi nghiêng tờ tranh dưới ánh sáng. Người làm tranh quét bằng chổi lá thông, nên mặt giấy có những vệt chéo rất nhẹ.

Màu từ cây cỏ, đất đá

Màu truyền thống lấy từ thiên nhiên: đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hoè, đen từ than lá tre hoặc than rơm, xanh từ lá chàm hoặc gỉ đồng, trắng chính là màu của điệp. Màu ít nhưng đặt cạnh nhau rất nổi.

Mỗi màu một ván khắc

Một bức tranh Đông Hồ cần nhiều ván gỗ: mỗi màu một ván, thêm một ván nét. Người thợ in lần lượt từng màu, ván nét màu đen in sau cùng để "gói" các mảng màu lại. Ván phải đặt đúng chỗ từng lần, lệch một chút là màu tràn ra ngoài nét.

Đề tài

Tranh Đông Hồ kể chuyện đời thường và mong ước: Đám cưới chuột, Hứng dừa, Thầy đồ Cóc, Chăn trâu thổi sáo, Lợn đàn, Gà mái, Vinh hoa và Phú quý (hai em bé ôm gà, ôm vịt). Nhiều tranh rất hóm: trong Đám cưới chuột, họ nhà chuột phải mang lễ vật biếu mèo thì đám rước mới yên.

Tranh Hàng Trống: nét in, màu vẽ tay

Hàng Trống là tên một phố cũ ở trung tâm Hà Nội, gần Hồ Hoàn Kiếm. Dòng tranh này phục vụ người phố thị nhiều hơn, nên tinh tế, nhiều chi tiết và mềm mại hơn.

• Giấy: giấy dó hoặc giấy xuyến chỉ, mặt trơn, không quét điệp.
• Cách làm: chỉ khắc một ván nét. In nét đen lên giấy, sau đó người thợ tô màu bằng bút lông.
• Kỹ thuật vờn màu: màu được tô chuyển từ đậm sang nhạt trong một mảng, như áo của các cô gái hay vằn của ông hổ, nên tranh có khối và mềm.
• Đề tài: tranh thờ như Ngũ hổ; tranh Tết như Cá chép trông trăng; tranh tứ bình bốn mùa; tranh các cô gái (tố nữ).

Ngày nay, số người còn giữ nghề tranh Hàng Trống rất ít. Nghệ nhân Lê Đình Nghiên ở Hà Nội thường được báo chí nhắc đến là một trong những người hiếm hoi còn làm dòng tranh này.

Bảng so sánh để nhận ra hai dòng tranh

	Đông Hồ	Hàng Trống
Nơi làm	Làng quê bên sông Đuống, Bắc Ninh	Phố cổ Hà Nội
Giấy	Giấy dó quét điệp, ánh lấp lánh	Giấy dó hoặc xuyến chỉ, mặt trơn
Màu	In bằng ván khắc, mảng màu phẳng, đều	Tô tay, chuyển đậm nhạt
Nét	Nét đen to, khoẻ, in sau cùng	Nét đen mảnh, in trước, tô màu sau
Đề tài chính	Sinh hoạt làng quê, con vật, chúc Tết, chuyện hài	Tranh thờ, tranh Tết, tứ bình, tố nữ
Cảm giác	Mộc, vui, đơn giản	Tinh tế, nhiều chi tiết, mềm

Mẹo nhanh: nghiêng tranh thấy ánh lấp lánh, mảng màu phẳng như con dấu thì nghĩ đến Đông Hồ. Màu chuyển mềm như được vẽ bằng cọ thì nghĩ đến Hàng Trống. Tranh in lại trên giấy công nghiệp thì không còn ánh điệp, nên phải nhìn thêm nét và cách tô màu.

In tranh: điều học sinh học được từ ván khắc

Tranh in dạy một điều mà vẽ tay không dạy: hình in ra bị lật ngược so với ván. Muốn chữ hay con gà quay đầu sang trái trên tranh thì trên ván phải quay sang phải. Người thợ khắc phải nghĩ ngược trong đầu từ đầu đến cuối.

Điều thứ hai là tư duy mảng. Vì mỗi màu là một ván, người làm tranh phải tách bức tranh thành từng lớp màu rõ ràng: lớp đỏ, lớp vàng, lớp xanh. Đây chính là cách nhà thiết kế ngày nay tách lớp khi làm áp phích hay in áo.

Khắc gỗ thật dùng dao khắc sắc, không phải việc trẻ tự làm. Ở lớp học, giáo viên thường thay bằng khay xốp, đất nặn hoặc củ khoai tây cắt sẵn (người lớn cắt), an toàn mà vẫn hiểu đúng nguyên lý.

Thử làm: tranh in khay xốp hai màu

Vật liệu: hai khay xốp phẳng (loại đựng thực phẩm, rửa sạch, cắt bỏ thành), bút bi hết mực hoặc bút chì cùn, màu bột hoặc màu acrylic hai màu, con lăn nhỏ hoặc cọ to, giấy A5, khăn giấy, giấy báo lót bàn.

1. Vẽ mẫu: trên giấy, vẽ một hình đơn giản theo tinh thần tranh dân gian: con gà, con lợn, con cá chép. Nét to, ít chi tiết.
2. Tách lớp: quyết định phần nào màu nền (ví dụ vàng), phần nào màu nét (ví dụ đen hoặc đỏ đậm).
3. Khắc ván thứ nhất (màu nền): trên khay xốp thứ nhất, cắt hoặc xé theo hình bóng của con vật. Đây là ván in mảng màu.
4. Khắc ván thứ hai (ván nét): cắt khay xốp thứ hai đúng theo hình bóng như ván một. Đặt bản vẽ lên, dùng bút bi cùn tì mạnh theo các nét (lông, cánh, mắt, vảy). Bỏ giấy ra, ta có các rãnh lõm. Chỗ lõm sẽ không ăn màu.
5. In màu nền trước: lăn mỏng màu vàng lên ván một, úp tờ giấy lên, xoa đều bằng lòng bàn tay, nhẹ nhàng bóc ra.
6. Chờ khô rồi in ván nét: lăn màu đỏ đậm lên ván hai, úp đè lên đúng hình vàng. Đánh dấu góc giấy và góc ván bằng bút chì để đặt khớp. Màu đỏ phủ kín hình, chỉ chỗ rãnh lõm để lộ lớp vàng bên dưới thành nét.
7. In nhiều bản: thử đổi màu nền mỗi lần. Đặt các bản cạnh nhau, em sẽ thấy cùng một ván mà mỗi bản một khác, đúng như tranh dân gian thật.

Em sẽ để ý tranh của mình có nét sáng trên mảng đậm, ngược với tranh Đông Hồ nét đen trên mảng màu. Lý do: thợ Đông Hồ khắc bỏ phần xung quanh để nét nổi lên và ăn mực, còn ta ấn lõm nét xuống nên nét không ăn màu. Thật ra cả hai đều theo một nguyên lý: màu chỉ bám trên mặt cao của ván. Khác nhau ở chỗ người làm chọn để phần nào cao, phần nào thấp.

Lưu ý: đừng quên hình bị lật. Nếu muốn viết chữ lên tranh, hãy viết ngược trên khay xốp, hoặc bỏ chữ đi. Rửa tay và con lăn ngay sau khi in.

Câu hỏi thường gặp

Tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống khác nhau như thế nào?

Tranh Đông Hồ in cả màu lẫn nét bằng nhiều ván khắc trên giấy điệp, màu phẳng và mộc. Tranh Hàng Trống chỉ in nét đen, màu được tô tay chuyển đậm nhạt nên mềm và nhiều chi tiết. Đông Hồ làm ở làng quê Bắc Ninh, Hàng Trống ở phố cổ Hà Nội.

Giấy điệp là gì?

Giấy điệp là giấy dó được quét một lớp hồ trộn bột vỏ con điệp, một loại sò biển, nghiền mịn. Lớp điệp làm mặt giấy có ánh lấp lánh khi nghiêng dưới ánh sáng và là nét đặc trưng của tranh Đông Hồ.

Tranh Đông Hồ có những bức nổi tiếng nào?

Một số tranh quen thuộc là Đám cưới chuột, Hứng dừa, Thầy đồ Cóc, Chăn trâu thổi sáo, Lợn đàn, Gà mái, Vinh hoa và Phú quý. Đề tài xoay quanh đời sống làng quê, mong ước no đủ và những câu chuyện hóm hỉnh.

Vì sao tranh dân gian lại in mà không vẽ?

Ngày xưa nhiều gia đình mua tranh mới mỗi dịp Tết, nên cần làm nhiều tranh, nhanh và rẻ. Khắc hình lên ván gỗ rồi in giúp làm ra hàng trăm tờ giống nhau. Riêng tranh Hàng Trống vẫn tô màu bằng tay sau khi in nét.

Học sinh có thể làm tranh in ở nhà không?

Có, nhưng không cần dao khắc gỗ. Khay xốp đựng thực phẩm rửa sạch, vẽ rãnh bằng bút bi cùn rồi lăn màu là in được. Nếu muốn dùng củ khoai tây làm khuôn in, người lớn nên là người cắt.