Sơn mài và tranh lụa Việt Nam: nhận ra hai chất liệu khi đi xem tranh

Tranh sơn mài và tranh lụa là hai chất liệu mà hoạ sĩ Việt Nam đã đưa lên tầm hội hoạ từ đầu thế kỷ 20. Nhận ra rất dễ: sơn mài bóng sâu như mặt nước tối, có ánh vàng bạc, vỏ trứng và nhìn rất "dày"; tranh lụa mỏng, mờ, màu trong và mềm như sương. Bài này giải thích mỗi loại được làm thế nào, vì sao chúng khác nhau đến vậy, và gợi ý hai việc thử ở nhà để cảm nhận chất liệu mà không cần dùng sơn thật.

Chất liệu là gì và vì sao quan trọng

Trong mỹ thuật, chất liệu là thứ hoạ sĩ dùng để làm tác phẩm: giấy và màu nước, vải và sơn dầu, gỗ và sơn ta, lụa và màu. Cùng một đề tài, ví dụ thiếu nữ bên hoa, vẽ bằng sơn mài sẽ cho cảm giác sang và trầm, vẽ trên lụa sẽ cho cảm giác nhẹ và mơ màng. Chất liệu không chỉ là vật liệu, nó góp phần nói lên ý của bức tranh.

Sách giáo khoa mỹ thuật trung học cơ sở có những bài giới thiệu tranh của các hoạ sĩ Việt Nam. Biết nhận ra chất liệu giúp học sinh đọc tranh tốt hơn và đặt được câu hỏi hay khi đi xem bảo tàng.

Sơn mài: vẽ bằng nhựa cây rồi mài cho hình hiện ra

Sơn ta đến từ đâu

Nguyên liệu chính của sơn mài truyền thống là sơn ta, nhựa lấy từ cây sơn. Vùng trồng sơn nổi tiếng ở Việt Nam là Phú Thọ. Người ta rạch vỏ cây để nhựa chảy ra, rồi xử lý thành các loại sơn khác nhau. Nhựa sơn sống có thể gây ngứa, nổi mẩn da mạnh ở nhiều người, dân gian gọi là bị "sơn ăn". Đây là lý do học sinh không tự làm sơn mài thật; các xưởng chỉ cho khách thử dưới sự hướng dẫn của thợ.

Từ đồ thờ đến tranh

Người Việt dùng sơn ta để phủ đồ thờ, hoành phi, câu đối, tượng gỗ từ nhiều thế kỷ trước. Bước ngoặt đến khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập ở Hà Nội năm 1925. Các thầy và trò ở đây thử nghiệm với sơn ta, tìm cách mài để các lớp màu hiện ra, và biến kỹ thuật làm đồ thủ công thành một chất liệu vẽ tranh. Hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí là một trong những người tiêu biểu nhất của con đường này; bức "Vườn xuân Trung Nam Bắc" của ông, vẽ trong nhiều năm, hiện được giữ ở Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

Quy trình rút gọn

1. Làm vóc: tấm gỗ được bó vải, phủ nhiều lớp sơn trộn đất, mài phẳng. Đây là "tấm nền" của tranh.
2. Vẽ và gắn: hoạ sĩ vẽ bằng sơn có màu, dát vàng lá, bạc lá, gắn vỏ trứng, vỏ trai.
3. Phủ: phủ lên các lớp sơn trong (sơn cánh gián) hoặc sơn đen (sơn then).
4. Mài: mài với nước bằng đá, than, giấy nhám. Lớp trên mòn dần, các lớp dưới lộ ra. Mài nông, mài sâu ở mỗi chỗ cho ra màu khác nhau.
5. Đánh bóng: làm cho mặt tranh bóng sâu.

Các bước 2 đến 4 lặp lại nhiều lần. Mỗi lớp sơn cần được để khô trong buồng ẩm vài ngày, nên một bức tranh có thể làm trong nhiều tháng. Nhiều hoạ sĩ nói làm sơn mài là "vẽ một nửa, mài một nửa": hình cuối cùng phần nào là bất ngờ, ngay cả với người vẽ.

Bảng màu riêng

Bảng màu sơn mài truyền thống không nhiều: đỏ son, đen then, nâu vàng cánh gián, vàng và bạc từ kim loại dát mỏng, trắng ngà từ vỏ trứng, ánh xà cừ từ vỏ trai. Chính vì ít màu mà tranh sơn mài có vẻ trầm, ấm rất riêng. Nghề sơn mài còn được giữ ở nhiều làng, như làng Hạ Thái ở ngoại thành Hà Nội và làng Tương Bình Hiệp ở vùng Thủ Dầu Một.

Tranh lụa: màu thấm vào sợi tơ

Vẽ trên lụa thế nào

Lụa là vải dệt từ tơ tằm, mỏng và mịn. Để vẽ, hoạ sĩ căng lụa lên khung gỗ cho phẳng. Sau khi phác hình, họ vẽ nét bằng mực rồi tô màu từng lớp mỏng. Màu dùng là màu nước, mực nho và các loại màu tan trong nước.

Điều làm tranh lụa Việt Nam khác biệt là kỹ thuật rửa tranh: sau khi tô màu, hoạ sĩ dội nước hoặc rửa nhẹ mặt lụa. Phần màu thừa trôi đi, phần còn lại thấm sâu vào sợi tơ. Làm đi làm lại nhiều lần, màu trở nên trong, có chiều sâu mà không bị dày, không bị bóng.

Những người đặt nền

Hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh, một trong những học trò khoá đầu của Trường Mỹ thuật Đông Dương, được coi là người đặt nền cho tranh lụa Việt Nam hiện đại. Tranh của ông vẽ cảnh làng quê như các em nhỏ chơi ô ăn quan, các cô gái rửa rau bên cầu ao, được giới thiệu ở Paris đầu những năm 1930 và gây chú ý. Các hoạ sĩ Lê Phổ, Mai Trung Thứ sau này sang Pháp sống và tiếp tục vẽ nhiều tranh lụa nổi tiếng.

Tranh lụa sợ gì

Lụa và màu nước rất nhạy với ánh nắng và độ ẩm. Nắng làm màu phai, ẩm làm mốc. Vì vậy các bảo tàng thường treo tranh lụa trong khung kính, ánh sáng dịu. Ở Việt Nam khí hậu nồm ẩm, giữ tranh lụa là một việc khó.

So sánh để nhận ra khi đi xem tranh

	Sơn mài	Tranh lụa
Nền	Tấm gỗ phủ sơn, cứng, dày	Vải lụa mỏng căng trên khung
Bề mặt	Bóng như gương tối, soi được bóng mình	Mờ, không bóng, thấy được vân sợi lụa nếu nhìn gần
Màu	Ít màu, đậm, sâu; có vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai	Nhạt, trong, chuyển mềm, nhiều sắc xám nhẹ
Cách tạo hình	Đắp nhiều lớp rồi mài cho lộ ra	Tô nhiều lớp mỏng rồi rửa cho màu thấm
Cảm giác	Sang, trầm, lung linh khi đổi góc nhìn	Nhẹ, êm, như có sương
Sợ	Va đập, nắng gắt làm bạc màu	Ẩm, mốc, nắng làm phai

Mẹo khi đứng trước tranh sơn mài: bước sang trái, sang phải. Ánh vàng bạc và mặt bóng sẽ đổi theo góc nhìn, đó là "phép màu" mà ảnh chụp trong sách không thể hiện được. Với tranh lụa, hãy đứng gần (không chạm) để thấy màu nằm trong sợi vải chứ không nằm trên mặt.

Vì sao hai chất liệu này gắn với Việt Nam

Sơn mài có ở nhiều nước châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, nhưng chủ yếu dùng cho đồ vật. Việc biến sơn mài thành tranh treo tường, với kỹ thuật mài lộ lớp, được xem là đóng góp đặc sắc của các hoạ sĩ Việt Nam. Tranh vẽ trên lụa thì có truyền thống lâu đời ở Trung Hoa; tranh lụa Việt Nam thế kỷ 20 tìm ra giọng riêng qua kỹ thuật rửa tranh và đề tài đời sống làng quê.

Điều đáng học ở đây: một nghề thủ công cũ, khi được người có hiểu biết và chịu thử nghiệm đưa vào, có thể trở thành một hình thức nghệ thuật mới.

Thử làm: hai bài cảm nhận chất liệu

Bài 1: tranh khảm vỏ trứng trên nền tối

Mô phỏng một kỹ thuật của sơn mài mà không cần sơn ta.

1. Rửa sạch vỏ trứng gà đã dùng, bóc lớp màng mỏng bên trong, phơi khô. Rửa tay sau khi đụng vỏ trứng sống.
2. Lấy một tấm bìa cứng, sơn hoặc tô kín màu đen, hoặc dùng bìa màu đen sẵn.
3. Vẽ phác một hình đơn giản bằng bút chì trắng: con cá, bông sen, mặt trăng.
4. Quét keo sữa vào một phần hình, đặt mảnh vỏ trứng lên rồi ấn nhẹ cho vỡ thành những mảnh nhỏ sát nhau. Dùng tăm đẩy các mảnh cho đều khe.
5. Khi khô, quét một lớp keo sữa pha loãng phủ lên cho bóng và giữ mảnh.

Em sẽ thấy vì sao hoạ sĩ dùng vỏ trứng cho màu trắng: những đường nứt nhỏ làm mảng trắng có chất cảm mà màu trắng tô không có được.

Bài 2: "rửa tranh" trên vải mỏng

1. Lấy một mảnh vải cotton mỏng màu trắng (khăn tay cũ), kẹp căng lên khung tranh cũ hoặc nắp hộp bánh khoét giữa.
2. Tô một bông hoa bằng màu nước khá đậm.
3. Khi màu gần khô, dùng bình xịt nước phun nhẹ hoặc chấm bông ướt lên, thấm bớt bằng khăn giấy.
4. Để khô, tô thêm lớp nữa, rồi rửa lần nữa.

So sánh với một bông hoa giống hệt vẽ trên giấy không rửa. Bông hoa đã rửa sẽ nhạt hơn nhưng trong và êm hơn. Đó là cảm giác mà các hoạ sĩ tranh lụa tìm kiếm, dù lụa thật mịn và mỏng hơn vải cotton nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Tranh sơn mài là gì?

Tranh sơn mài là tranh vẽ bằng sơn ta, nhựa cây sơn, trên tấm vóc gỗ, kết hợp vàng bạc lá, vỏ trứng, vỏ trai. Hoạ sĩ phủ nhiều lớp rồi mài với nước để các lớp dưới hiện lên, sau đó đánh bóng. Đây là chất liệu tiêu biểu của hội hoạ Việt Nam thế kỷ 20.

Vì sao tranh sơn mài phải mài?

Vì hình ảnh nằm ở nhiều lớp sơn chồng lên nhau. Mài là cách làm mòn lớp trên để lộ dần lớp dưới, mài nông hay sâu cho ra màu và độ sáng khác nhau. Không mài thì tranh chỉ là một mặt sơn phủ.

Tranh lụa khác tranh màu nước trên giấy thế nào?

Cả hai đều dùng màu tan trong nước, nhưng tranh lụa vẽ trên vải tơ tằm căng khung và thường được rửa nhiều lần để màu thấm vào sợi. Kết quả là màu trong, mềm, có chiều sâu và không bóng. Tranh màu nước trên giấy thường tươi và có vệt loang rõ hơn.

Ai là người đặt nền móng cho tranh lụa Việt Nam?

Hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh thường được coi là người đặt nền cho tranh lụa Việt Nam hiện đại, với các tranh về sinh hoạt làng quê từ những năm 1930. Lê Phổ, Mai Trung Thứ cũng là những tên tuổi tranh lụa nổi tiếng.

Học sinh có tự làm tranh sơn mài được không?

Không nên tự làm với sơn ta thật, vì nhựa sơn có thể gây dị ứng da mạnh. Học sinh có thể thử ở xưởng sơn mài có thợ hướng dẫn, hoặc mô phỏng ở nhà bằng bìa đen, vỏ trứng và keo sữa.