Cắt dán, xé dán giấy màu: làm một bức tranh cả nhóm trong giờ mỹ thuật

Tranh cắt dán dùng kéo để có mép gọn, sắc; tranh xé dán dùng tay xé để có mép xơ mềm, hợp với mây, lá cây, mặt nước. Muốn làm một bức tranh cả nhóm cho đẹp, bí quyết là dán theo thứ tự từ xa đến gần: nền trước, cảnh xa sau, vật gần cuối cùng. Bài này hướng dẫn chọn giấy, kỹ thuật xé có kiểm soát, cách chia việc trong nhóm bốn đến sáu bạn, và một bài làm tranh sân trường từ giấy cũ.

Vì sao giờ mỹ thuật hay có cắt dán

Cắt dán và xé dán là kỹ thuật mà gần như học sinh nào cũng làm được: không cần vẽ giỏi, vật liệu rẻ, sai thì bóc ra làm lại. Nhưng đằng sau sự đơn giản đó là những bài học rất "người lớn":

• Tư duy mảng: em phải nhìn cảnh vật như những mảng màu, chứ không phải những đường viền.
• Bố cục: các mảnh giấy xê dịch được trước khi dán, nên em có thể thử nhiều cách sắp xếp.
• Chất cảm: giấy báo, giấy bìa, giấy gói quà, giấy lịch cũ mỗi loại một bề mặt, tạo nên cảm giác khác nhau.
• Làm việc nhóm: một bức tranh lớn có thể chia thành phần cho nhiều người.

Kỹ thuật này cũng có chỗ đứng trong hội hoạ thế giới. Hoạ sĩ người Pháp Henri Matisse, những năm cuối đời khi sức khoẻ không cho phép đứng vẽ lâu, đã chuyển sang cắt những tờ giấy được tô màu bột rồi xếp thành tranh khổ lớn. Bức "Ốc sên" năm 1953 của ông được làm theo cách này. Ông gọi việc đó là "vẽ bằng kéo".

Cắt dán và xé dán khác nhau thế nào

	Cắt dán	Xé dán
Dụng cụ	Kéo đầu tròn	Hai bàn tay
Mép giấy	Gọn, sắc, thẳng hoặc cong đều	Xơ, mềm, lộ lõi giấy trắng
Hợp với	Nhà cửa, đồ vật, chữ, hoạ tiết hình học	Mây, lá, cây, núi, mặt nước, lông thú
Cảm giác	Hiện đại, rõ ràng	Tự nhiên, ấm, mộc
Khó ở chỗ	Chi tiết nhỏ cần tay khéo với kéo	Khó điều khiển hình chính xác

Hai kỹ thuật dùng chung trong một bức tranh là chuyện bình thường: ngôi trường cắt bằng kéo cho thẳng, hàng cây xé tay cho mềm. Sự tương phản giữa mép sắc và mép xơ còn làm tranh sinh động hơn.

Kỹ thuật xé có kiểm soát

Nhiều bạn nghĩ xé là xé bừa. Thật ra xé cũng có kỹ thuật:

1. Tìm thớ giấy: giấy làm bằng máy có các sợi xếp theo một chiều. Thử xé một mẩu theo chiều dọc và chiều ngang: một chiều xé thẳng dễ, chiều kia bị lệch. Chiều dễ là theo thớ.
2. Xé từng chút: giữ hai ngón cái và ngón trỏ của hai tay sát nhau, xé từng đoạn ngắn chừng nửa đốt ngón tay, di chuyển dần theo nét vẽ.
3. Điều khiển mép trắng: giấy màu thường chỉ có màu ở một mặt. Úp mặt màu lên trên, thử xé một lần kéo mảnh giấy về phía mình, một lần đẩy ra xa: một cách sẽ để lộ viền trắng ở mặt màu, cách kia gần như không. Nhớ cách nào ra viền trắng để dùng khi cần. Mép trắng rất hợp làm viền mây, bọt sóng.
4. Vẽ trước bằng nước: với hình khó, dùng cọ nhúng nước vẽ một nét lên giấy, để vài giây cho giấy mềm rồi xé theo đường ướt.

Mẹo với kéo

• Tay cầm kéo giữ yên, tay cầm giấy xoay giấy. Muốn cắt đường cong thì xoay giấy, đừng xoay kéo.
• Cắt sâu vào gốc lưỡi kéo, không dùng mũi kéo, nét cắt sẽ chắc và đều hơn.
• Cắt hình đối xứng như chiếc lá, con bướm: gập đôi giấy rồi cắt một nửa.
• Kéo đầu tròn cho học sinh; dao rọc giấy chỉ dùng khi có người lớn, với thước kim loại và tấm lót cắt.

Bố cục: dán từ xa đến gần

Tranh cắt dán có chiều sâu nhờ chồng lớp. Thứ tự hợp lý:

1. Nền: trời và đất. Có thể dùng tờ giấy màu sẵn hoặc dán các mảng lớn.
2. Cảnh xa: núi, dãy nhà xa, hàng cây xa. Màu nhạt, mảnh nhỏ.
3. Cảnh giữa: ngôi trường, sân, cột cờ.
4. Cảnh gần: gốc cây to, ghế đá, các bạn học sinh. Màu đậm, mảnh to, nhiều chi tiết.
5. Chi tiết cuối: cửa sổ, lá, hoa, chim, nắng.

Luôn xếp thử tất cả các mảnh lên nền trước khi dán. Chụp một tấm ảnh bằng điện thoại của bố mẹ hoặc thầy cô để nhớ vị trí, rồi mới quét keo. Thay đổi bố cục khi mảnh chưa dán thì dễ, khi đã dán thì rất khó.

Làm tranh cả nhóm: chia việc thế nào

Một bức tranh khổ lớn như A1 (gấp bốn lần khổ A3) thường do nhóm bốn đến sáu bạn làm. Nhóm hiệu quả thường chia vai rõ ràng:

Vai	Việc
Người giữ bản phác	Vẽ phác bố cục chung bằng bút chì lên tờ lớn sau khi cả nhóm thống nhất
Người giữ màu	Chọn bảng màu của cả tranh, giữ cho các mảnh không bị lạc màu
Các bạn làm phần	Mỗi bạn nhận một phần: trời và mây, ngôi trường, cây cối, nhân vật
Người dán và hoàn thiện	Dán theo thứ tự xa đến gần, kiểm tra mép dán phẳng
Người trình bày	Kể về bức tranh trước lớp

Vai có thể xoay vòng mỗi lần làm. Điều quan trọng là cả nhóm thống nhất ý tưởng trước khi bắt tay vào, và mọi bạn đều có một phần tranh của mình. Nếu có bất đồng, thử cách "mỗi người nói một ý, không ai ngắt lời", rồi chọn ý hợp với tranh chứ không phải ý của người nói to nhất.

Chọn keo và giấy

• Hồ khô (keo dạng thỏi): sạch, dễ dùng, hợp với giấy mỏng. Quét kín mép giấy để mép không vểnh.
• Keo sữa: bám chắc, hợp với giấy dày, bìa, vải. Dùng ít, quét mỏng bằng que, vì nhiều keo làm giấy nhăn.
• Giấy: giấy thủ công, giấy báo, tạp chí cũ, lịch cũ, giấy gói quà, bìa hộp bánh. Tạp chí cũ có rất nhiều mảng màu chuyển sắc mà giấy thủ công không có.

Sau khi dán xong, đặt tranh dưới vài cuốn sách nặng (lót giấy sạch) trong một đêm cho phẳng.

Thử làm: sân trường từ giấy cũ

Làm một mình hoặc với anh chị em ở nhà, khổ A4, khoảng một giờ.

1. Gom giấy cũ: một tờ báo, hai tờ tạp chí, giấy gói quà, một bìa hộp. Phân loại theo màu: xanh, vàng, đỏ, nâu, xám.
2. Chọn một khoảnh khắc ở sân trường: giờ ra chơi, lễ chào cờ, buổi chiều tan học.
3. Xé nền: một mảng trời (giấy xanh nhạt), một mảng sân (giấy xám, nâu, hoặc chính tờ báo cho sân có chất cảm).
4. Cắt dãy lớp học bằng kéo: hình chữ nhật dài, thêm mái, cửa sổ là các ô vuông nhỏ.
5. Xé tán cây phượng hoặc bàng: nhiều mảnh xanh to nhỏ chồng lên nhau, xé tay cho mềm. Thêm vài mảnh đỏ nếu là mùa phượng.
6. Cắt vài dáng người đơn giản: mỗi bạn là một khối thân, một hình tròn đầu, hai thỏi chân. Bạn ở gần to, bạn ở xa nhỏ.
7. Xếp thử, chụp ảnh, rồi dán từ xa đến gần.

Thử một biến thể: chỉ dùng giấy báo đen trắng cho cả tranh, cộng đúng một mảng màu đỏ. Mắt người xem sẽ bị kéo ngay về mảng đỏ đó. Đây là nguyên lý nhấn mạnh trong sách giáo khoa.

Câu hỏi thường gặp

Tranh xé dán là gì?

Tranh xé dán là tranh làm bằng cách xé giấy thành các mảng rồi dán lên nền. Mép giấy xé xơ và mềm nên hợp với mây, lá cây, núi, mặt nước. Đây là kỹ thuật quen thuộc trong giờ mỹ thuật tiểu học và trung học cơ sở.

Cắt dán và xé dán khác nhau thế nào?

Cắt dán dùng kéo nên mép gọn và sắc, hợp với nhà cửa, đồ vật, chữ. Xé dán dùng tay nên mép xơ, hợp với cảnh thiên nhiên. Hai kỹ thuật thường được dùng chung trong một bức tranh.

Dán tranh theo thứ tự nào cho có chiều sâu?

Dán từ xa đến gần: nền trời và đất trước, cảnh xa như núi và dãy nhà sau, cảnh gần như gốc cây và nhân vật cuối cùng. Cảnh xa dùng màu nhạt, mảnh nhỏ; cảnh gần màu đậm, mảnh to.

Dùng keo gì để dán giấy không bị nhăn?

Giấy mỏng nên dùng hồ khô dạng thỏi, quét đều đến mép. Giấy dày, bìa, vải dùng keo sữa quét mỏng. Dán xong ép tranh dưới vài cuốn sách nặng qua đêm sẽ phẳng hơn.

Hoạ sĩ nổi tiếng nào làm tranh cắt giấy?

Henri Matisse, hoạ sĩ người Pháp, những năm cuối đời làm nhiều tranh bằng cách cắt giấy đã tô màu rồi xếp lại, ví dụ bức "Ốc sên" năm 1953. Ông gọi cách làm này là vẽ bằng kéo.