Nặn tượng nhỏ bằng đất nặn: từ khối cầu, khối trụ đến dáng con vật

Muốn nặn một bức tượng nhỏ đứng vững và có dáng, hãy bắt đầu từ ba khối cơ bản: khối cầu, khối trụ và khối dẹt, rồi ghép chúng lại như ghép lắp ráp, sau cùng mới thêm chi tiết. Gần như mọi con vật, mọi dáng người đều có thể tách thành những khối này. Bài này hướng dẫn chọn đất, các động tác nặn cơ bản, cách giữ tượng không đổ không gãy, và một bài nặn con vật trong bốn mươi lăm phút.

Nặn khác vẽ ở chỗ nào

Vẽ là làm việc trên mặt phẳng: tờ giấy chỉ có chiều dài và chiều rộng, chiều sâu là do ta "lừa mắt". Nặn là làm việc với khối thật: tượng có chiều cao, chiều rộng, chiều dày, và người xem có thể đi vòng quanh. Vì thế, khi nặn em phải xoay tượng liên tục để kiểm tra nó đẹp từ mọi phía chứ không chỉ mặt trước.

Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, nặn và tạo hình khối xuất hiện ở nhiều lớp, gọi chung là điêu khắc hoặc tạo hình ba chiều. Nặn cũng giúp hiểu bài vẽ: bạn nào từng nặn một quả táo sẽ tô bóng quả táo trên giấy tự nhiên hơn, vì tay đã biết nó tròn ở đâu.

Chọn loại đất nào

Loại	Đặc điểm	Hợp với	Lưu ý
Đất nặn dầu (loại thỏi màu học sinh)	Không khô, nặn đi nặn lại được	Tập dáng, làm nháp, bài trên lớp	Để nơi nóng sẽ mềm chảy, dễ dính bụi
Đất sét tự khô	Để ngoài không khí một đến vài ngày thì cứng, tô màu được	Tượng muốn giữ lại, đồ trang trí	Khô rồi dễ nứt, dễ gãy chỗ mảnh
Đất bột tự làm	Làm từ bột mì, muối, nước, chút dầu ăn	Học sinh nhỏ, làm nhiều ở nhà, rẻ	Dễ mốc nếu để ẩm; không ăn được dù làm từ bột
Đất sét nung	Phải nung trong lò mới bền	Lớp gốm có thầy hướng dẫn	Nung là việc của xưởng, không tự làm ở nhà

Công thức đất bột phổ biến: hai phần bột mì, một phần muối, khoảng một phần nước, thêm một thìa dầu ăn, nhào đến khi mịn không dính tay. Muốn có màu thì nhỏ vài giọt màu thực phẩm khi nhào. Bảo quản trong túi kín, để ngăn mát tủ lạnh dùng được vài ngày.

Năm động tác nặn cơ bản

1. Vo tròn: đặt đất giữa hai lòng bàn tay, xoay tròn nhẹ. Đây là khối cầu, dùng làm đầu, thân, quả.
2. Lăn dài: đặt đất lên mặt bàn, lăn qua lại bằng các ngón tay duỗi thẳng. Ra khối trụ, dùng làm chân, đuôi, vòi.
3. Ấn dẹt: đặt khối cầu xuống bàn, ấn bằng lòng bàn tay. Ra khối dẹt, dùng làm tai, cánh, vây.
4. Vuốt và véo: dùng ngón cái và ngón trỏ kéo đất ra từ một khối, tạo mũi, mỏ, ngón chân mà không phải gắn thêm.
5. Khắc và ấn hoạ tiết: dùng tăm, nắp bút, đầu ống hút, răng lược để vẽ vảy cá, lông chim, vân gỗ.

Mẹo: luôn nặn từ khối to đến chi tiết nhỏ. Bạn nào bắt đầu bằng con mắt thường sẽ có cái đầu méo, vì sau đó phải nặn mọi thứ xung quanh con mắt.

Ghép khối sao cho không rời ra

Lỗi phổ biến nhất của tượng nhỏ là tai rụng, chân gãy, đầu lăn ra khi khô. Cách ghép đúng:

• Với đất nặn dầu: ấn hai khối vào nhau rồi dùng ngón tay vuốt đất ở chỗ nối cho liền, như trát xi măng.
• Với đất sét tự khô: dùng tăm gạch vài vạch chéo lên cả hai mặt cần nối, quét một chút đất pha nước sệt như hồ, ấn hai mặt vào nhau, rồi vuốt kín đường nối. Thợ gốm gọi lớp sệt này là hồ đất.
• Thêm "xương": những phần mảnh như cổ hươu, chân cò nên có lõi bên trong, là một đoạn tăm tre hoặc que kem. Đầu nhọn của tăm nên được người lớn bẻ bỏ hoặc cắm hẳn vào trong đất.

Giữ tượng đứng vững

Tượng đứng trên bốn chân mảnh thường đổ. Có ba cách: làm chân to và ngắn hơn ngoài đời (thợ tò he và thợ tượng đất dân gian vẫn làm thế), cho tượng ngồi hoặc nằm, hoặc nặn một cái đế phẳng rồi cắm tượng lên đế. Đặt trọng tâm thấp: phần dưới nặng hơn phần trên.

Tượng nhỏ trong mỹ thuật dân gian Việt Nam

Nặn tượng nhỏ không chỉ có ở lớp học. Nhiều làng nghề sống bằng việc này:

• Tò he: tượng nhỏ nặn bằng bột gạo nếp nhuộm màu, cắm trên que tre. Làng Xuân La ở ngoại thành Hà Nội nổi tiếng với nghề này. Người thợ chỉ dùng tay, một chiếc lược và một que tre nhỏ, nặn một con vật trong vài phút.
• Gốm Bàu Trúc ở vùng Phan Rang (trước thuộc Ninh Thuận, nay thuộc Khánh Hoà): người Chăm nặn gốm bằng tay, đi vòng quanh khối đất thay vì dùng bàn xoay.
• Tượng đất, tượng gỗ ở đình làng: các tượng người, con vật nhỏ trang trí trên cột, trên mái đình là nguồn cảm hứng lớn cho các bài nặn.

Điểm chung của tượng dân gian là giản lược: bỏ bớt chi tiết, giữ dáng chính, phóng to điều đặc trưng. Con trâu có cặp sừng to, con gà có cái mào đỏ chót. Học sinh học được nhiều từ cách này hơn là cố nặn giống ảnh chụp.

Thử làm: nặn con vật trong bốn mươi lăm phút

Ví dụ với con mèo nằm. Chuẩn bị đất (khoảng bằng hai nắm tay), một tấm bìa làm đế, tăm, nắp bút, một khăn ướt.

1. Năm phút quan sát: xem ảnh mèo nằm cuộn tròn. Tìm các khối: thân là một quả trứng to, đầu là một quả cầu nhỏ, đuôi là một khối trụ dài vòng quanh thân.
2. Mười phút khối chính: vo một khối trứng làm thân, đặt nằm trên đế. Vo một quả cầu nhỏ hơn làm đầu, gắn vào một đầu thân, vuốt kín chỗ nối.
3. Mười phút khối phụ: lăn một khối trụ thon dần làm đuôi, vòng quanh thân. Ấn hai khối tam giác dẹt nhỏ làm tai, gắn chắc. Bốn chân gập dưới thân chỉ cần là bốn khối trụ ngắn.
4. Mười phút chi tiết: dùng tăm vạch mắt nhắm (một đường cong), mũi, ria. Ấn đầu ống hút để làm đốm lông, hoặc gạch nhẹ theo chiều lông.
5. Mười phút xoay và sửa: xoay đế một vòng. Nhìn từ trên xuống, từ phía sau, từ ngang. Chỗ nào méo, chỗ nào hở thì sửa.

Nếu dùng đất tự khô, để tượng nơi thoáng, tránh nắng gắt để khỏi nứt; khô hẳn rồi mới tô màu. Một con mèo nằm cuộn tròn gần như không bao giờ gãy, nên rất hợp cho bài đầu tiên. Bài sau hãy thử con vật đứng có đế.

Dọn dẹp và an toàn

• Lót bàn bằng giấy báo hoặc tấm nhựa. Không để đất rơi xuống sàn, dễ trượt chân và dính vào đế giày.
• Rửa tay sau khi nặn, không đưa đất lên miệng, kể cả đất bột tự làm.
• Không đổ nước rửa đất sét xuống bồn rửa, vì đất lắng lại gây tắc ống. Để nước lắng trong một thùng rồi đổ phần cặn vào đất vườn.
• Các việc cần dao rọc, dây cắt đất, lò nung chỉ làm khi có thầy cô hoặc người lớn hướng dẫn.

Câu hỏi thường gặp

Nặn tượng bằng đất nặn bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ các khối cơ bản: vo tròn thành khối cầu, lăn dài thành khối trụ, ấn dẹt thành mảng. Ghép khối to trước, khối nhỏ sau, chi tiết làm cuối cùng. Nhớ xoay tượng thường xuyên để nhìn từ mọi phía.

Vì sao tượng đất sét tự khô bị nứt, bị gãy?

Thường do khô quá nhanh (để dưới nắng, trước quạt), đất quá dày ở một chỗ và mỏng ở chỗ khác, hoặc chỗ nối chưa được gạch vạch và quét hồ đất. Để tượng khô từ từ nơi thoáng và nối khối đúng cách sẽ bớt nứt.

Đất nặn tự làm bằng bột mì làm thế nào?

Công thức phổ biến là hai phần bột mì, một phần muối, khoảng một phần nước và một thìa dầu ăn, nhào đến khi mịn. Có thể thêm màu thực phẩm. Bảo quản trong túi kín để ngăn mát; dù làm từ bột vẫn không nên ăn vì rất mặn.

Tò he là gì?

Tò he là tượng nhỏ nặn bằng bột gạo nếp nhuộm màu, cắm trên que tre, là đồ chơi dân gian quen thuộc của trẻ em ngày hội. Làng Xuân La ở ngoại thành Hà Nội nổi tiếng với nghề nặn tò he.

Làm sao cho tượng nặn đứng vững?

Làm chân to và ngắn hơn ngoài đời, cho tượng ngồi hoặc nằm, hoặc gắn tượng lên một cái đế phẳng. Phần dưới nên nặng hơn phần trên. Các phần mảnh như cổ dài có thể thêm lõi tăm tre bên trong.