Trung thu ở trường: rước đèn ông sao, bày cỗ và truyện chú Cuội

Tết Trung thu rơi vào ngày rằm tháng Tám âm lịch, thường vào khoảng giữa tháng 9 đến đầu tháng 10 dương lịch, tức là chỉ vài tuần sau ngày khai giảng. Vì vậy Trung thu thường là ngày hội đầu tiên của năm học: các trường tổ chức rước đèn, bày mâm cỗ, kể chuyện chú Cuội chị Hằng và phá cỗ cùng nhau. Hiểu vì sao có những tục đó, em sẽ thấy đêm hội không chỉ để ăn bánh.

Trung thu là Tết của ai

"Trung thu" nghĩa là giữa mùa thu. Theo âm lịch, mùa thu gồm tháng Bảy, tháng Tám, tháng Chín; ngày rằm tháng Tám nằm đúng giữa. Đêm đó trăng tròn, trời thu ở nhiều vùng thường quang mây, nên từ lâu đây là dịp ngắm trăng.

Ở Việt Nam, Trung thu gắn với mùa màng: lúa chiêm đã gặt xong, lúa mùa đang lên, người làm nông có chút thời gian nghỉ. Người lớn ngắm trăng đoán thời tiết, mùa vụ; trẻ em rước đèn, phá cỗ. Dần dần, Trung thu được nhiều người gọi là Tết thiếu nhi, dịp người lớn dành riêng cho trẻ.

Tục chơi Trung thu có từ lâu. Nhà nho Phạm Đình Hổ (1768–1839) trong Vũ trung tuỳ bút có ghi lại cảnh Trung thu ở kinh thành thời Lê – Trịnh, khi các nhà quyền quý bày cỗ, làm đèn rất công phu. Nhiều nước châu Á cũng có ngày hội trăng rằm tháng Tám, mỗi nơi một phong tục riêng.

Truyện chú Cuội và chị Hằng

Nhìn lên mặt trăng tròn, em thấy những vệt tối hình như một gốc cây. Người Việt kể rằng đó là chú Cuội ngồi gốc cây đa. Theo truyện dân gian, Cuội có cây đa thần chữa được bệnh, nhưng phải tưới bằng nước sạch. Một lần vợ Cuội lỡ tưới nước bẩn, cây bật rễ bay lên trời; Cuội níu lấy rễ cây và bay theo lên cung trăng, từ đó ngồi mãi ở đó.

Chị Hằng (Hằng Nga) là nhân vật trong truyện cổ Trung Hoa, được người Việt kể lại: người phụ nữ uống thuốc trường sinh rồi bay lên cung trăng, sống cùng thỏ ngọc. Đây là những truyền thuyết, không phải chuyện có thật, nhưng chúng cho thấy ông cha ta đã nhìn trăng và tưởng tượng phong phú thế nào.

Còn những vệt tối thật ra là gì? Đó là các biển mặt trăng: vùng đồng bằng rộng phủ đá bazan sẫm màu, hình thành từ dung nham rất lâu về trước. Chúng không có nước, chỉ mang tên "biển" vì các nhà thiên văn xưa tưởng là biển. Vì mặt trăng luôn quay cùng một mặt về phía Trái Đất, nên đời nào nhìn lên cũng thấy "chú Cuội" ở đúng chỗ đó.

Đèn Trung thu: mỗi chiếc một nguyên lý

Loại đèn	Hình dáng	Điều thú vị
Đèn ông sao	Ngôi sao năm cánh, khung tre, dán giấy bóng kính màu	Phổ biến nhất trong đêm rước đèn; ánh sáng xuyên qua giấy bóng kính nhuộm màu
Đèn kéo quân	Đèn hình hộp, bên trong có hình người, ngựa cắt giấy	Hơi nóng bốc lên làm quay một cái chong chóng ở trên, kéo các hình quay theo, bóng in ra vách giấy như đoàn quân đi vòng
Đèn lồng	Tròn, bầu dục, nhiều màu, khung tre bọc vải hoặc giấy	Hội An (Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng) nổi tiếng với nghề làm đèn lồng vải
Đèn cá chép	Hình con cá chép, có vảy giấy	Gắn với truyện cá chép vượt vũ môn, ước học giỏi, đỗ đạt

Đèn kéo quân là một bài học vật lý nhỏ. Không khí nóng nhẹ hơn không khí lạnh nên bốc lên, tạo thành một luồng khí đi lên trong lòng đèn. Luồng khí đẩy vào các cánh chong chóng nghiêng, làm trục quay. Hiện tượng này gọi là đối lưu, cũng là lý do khói bếp bay lên cao.

Đèn xưa thắp bằng nến. Ngày nay nhiều trường và gia đình đã chuyển sang đèn LED chạy pin, vì đèn giấy với lửa nến rất dễ bắt cháy khi trẻ chạy nhảy. Đèn kéo quân thật thì cần nguồn nhiệt, nên chỉ thắp khi có người lớn trông và đặt ở chỗ cố định, không cầm đi rước.

Mâm cỗ Trung thu có gì

• Bánh nướng và bánh dẻo: bánh nướng vỏ vàng nâu, nhân thập cẩm hoặc đậu xanh; bánh dẻo vỏ trắng làm từ bột nếp rang. Bánh tròn hoặc vuông.
• Bưởi: quả của mùa thu. Người lớn khéo tay bóc múi bưởi xếp thành con chó bưởi, mắt làm bằng hạt nhãn.
• Hoa quả mùa thu: hồng, na, chuối, thị, khế, tuỳ vùng.
• Cốm: món của mùa thu ở miền Bắc, nổi tiếng là cốm làng Vòng ở Hà Nội.
• Đồ chơi bằng bột: tò he nặn từ bột gạo nhuộm màu, nghề nổi tiếng của làng Xuân La (Hà Nội).

Mâm cỗ được bày lên lúc trăng lên, cả nhà hoặc cả lớp ngồi ngắm, rồi phá cỗ: chia nhau ăn. Bánh trung thu nhiều đường và dầu, mỗi bạn ăn một miếng nhỏ là vừa, dành bụng cho hoa quả.

Đêm hội Trung thu ở trường

Mỗi trường tổ chức một kiểu, thường là chiều tối trước hoặc sau ngày rằm:

1. Thi bày mâm cỗ giữa các lớp: cả lớp cùng nghĩ cách bày, đặt tên cho mâm cỗ, giải thích ý nghĩa.
2. Múa lân: đội lân đi vòng sân, tiếng trống "tùng tùng cắc" rộn ràng. Ông Địa với cái bụng to, cây quạt mo là nhân vật vui nhất.
3. Rước đèn quanh sân trường hoặc quanh khu phố, vừa đi vừa hát "Chiếc đèn ông sao".
4. Kể chuyện, hoạt cảnh chú Cuội, chị Hằng.
5. Phá cỗ cùng nhau.
6. Nhiều trường dành một phần quà Trung thu cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn, hoặc gửi lên trường vùng cao.

Ở Phan Thiết (Lâm Đồng), lễ hội rước đèn Trung thu với những chiếc đèn khổng lồ hình con vật, hình thuyền đã thành nét riêng của vùng biển này. Phố Hàng Mã ở Hà Nội thì nổi tiếng là nơi bày bán đồ Trung thu, cứ đến tháng Tám âm lịch là rực đèn.

Thử làm: đèn ông sao bằng ống hút giấy

Đèn ông sao truyền thống làm bằng nan tre vót, việc vót tre cần dao nên dành cho người lớn. Bản dưới đây dùng ống hút giấy, em tự làm được.

Cần chuẩn bị: 10 ống hút giấy cùng độ dài, dây len hoặc chun nhỏ, giấy bóng kính đỏ hoặc vàng, hồ dán, kéo học sinh, một que dài làm cán, một đèn LED nhỏ chạy pin.

1. Lấy 5 ống hút, xếp thành một ngôi sao năm cánh (vẽ kiểu một nét không nhấc bút). Buộc chặt 5 đầu nhọn bằng dây len.
2. Làm thêm một ngôi sao thứ hai giống hệt bằng 5 ống còn lại.
3. Đặt hai ngôi sao chồng lên nhau, buộc 5 đầu nhọn của sao này vào 5 đầu nhọn của sao kia.
4. Ở giữa, kéo hai ngôi sao tách nhau ra, chèn một đoạn ống hút ngắn để giữ khoảng cách. Đèn phồng lên thành hình khối.
5. Cắt giấy bóng kính thành từng mảnh, dán bọc các mặt. Chừa một khe nhỏ để luồn đèn LED vào.
6. Gắn đèn LED vào giữa, buộc đèn lên đầu que làm cán. Dán thêm tua giấy ở các đầu cánh nếu thích.

Không dùng nến cho đèn này: ống hút giấy và giấy bóng kính đều cháy rất nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Tết Trung thu là ngày nào?

Tết Trung thu là ngày rằm (15) tháng Tám âm lịch. Ngày này thường rơi vào khoảng giữa tháng 9 đến đầu tháng 10 dương lịch, tuỳ từng năm. Các trường thường tổ chức đêm hội vào chiều tối trước hoặc sau ngày rằm.

Vì sao Trung thu được gọi là Tết thiếu nhi?

Trung thu là dịp người lớn dành riêng cho trẻ em: rước đèn, phá cỗ, xem múa lân, nhận quà. Đêm rằm tháng Tám rơi vào lúc nông nhàn sau mùa gặt, gia đình có thời gian quây quần, nên dần thành ngày hội của trẻ nhỏ.

Đèn kéo quân hoạt động thế nào?

Nguồn nhiệt trong đèn làm không khí nóng lên và bốc lên trên. Luồng khí đi lên đẩy vào các cánh chong chóng gắn trên trục, làm trục quay kéo các hình cắt giấy quay theo, in bóng ra vách đèn. Hiện tượng này gọi là đối lưu.

Chú Cuội trên mặt trăng thật ra là gì?

Hình chú Cuội ngồi gốc đa là do các vùng tối trên mặt trăng, gọi là biển mặt trăng. Đó là những đồng bằng rộng phủ đá bazan sẫm màu, không có nước. Mặt trăng luôn quay một mặt về phía Trái Đất nên ta luôn thấy hình đó ở cùng chỗ.

Mâm cỗ Trung thu gồm những gì?

Mâm cỗ thường có bánh nướng, bánh dẻo, bưởi, các loại quả mùa thu như hồng, na, chuối, thêm cốm ở miền Bắc. Nhiều nơi tỉa múi bưởi thành con chó bưởi. Cỗ được bày lúc trăng lên rồi cả nhà cùng phá cỗ.