Làm bài tập về nhà không khóc: cách con tự làm và bố mẹ ngồi cạnh

Làm bài tập về nhà mà không khóc, không cãi nhau, thường không cần con giỏi hơn hay bố mẹ kiên nhẫn hơn, mà cần ba thay đổi: bắt đầu trước lúc quá mệt, chia bài khó thành bước nhỏ, và có một cách "thoát" rõ ràng khi bị kẹt. Bài này viết cho cả học sinh lớp 4–9 lẫn bố mẹ, vì buổi tối khóc lóc thường là chuyện của cả hai bên.

Vì sao bài tập về nhà dễ thành nước mắt

Ít ai khóc vì một bài Toán. Người ta khóc khi nhiều thứ dồn lại cùng lúc: mệt sau một ngày dài ở trường, đói, bài khó mà không biết hỏi ai, sợ bị mắng, và thấy thời gian cứ trôi. Một câu "Sao bài dễ thế mà không làm được?" vào lúc đó là giọt nước tràn ly.

Có bốn tình huống hay gặp nhất:

Tình huống	Bên trong đang diễn ra	Cách gỡ
Ngồi mãi không chịu bắt đầu	Bài trông quá to, không biết làm từ đâu	Chọn câu dễ nhất làm trước trong 5 phút
Làm được nửa thì kẹt	Không nhớ cách làm trên lớp	Xem lại ví dụ mẫu trong vở hoặc sách, đánh dấu để hỏi
Khóc khi bố mẹ chỉ	Thấy mình bị chê, bị so sánh	Bố mẹ hỏi thay vì giảng, nói nhỏ
Muộn rồi mà bài còn nhiều	Mệt và lo, đầu óc không nghĩ được nữa	Dừng ở giờ đã hẹn, ghi lại để hỏi thầy cô

Bài tập về nhà để làm gì

Bài tập về nhà có ích nhất khi nó giúp luyện lại điều đã học trên lớp, để quên ít đi và phát hiện chỗ chưa hiểu. Nhà tâm lý học Harris Cooper ở Mỹ và cộng sự đã tổng hợp nhiều nghiên cứu (công bố năm 2006) và thấy mối liên hệ giữa bài tập về nhà với kết quả học tập rõ hơn ở học sinh lớn (cấp hai, cấp ba), còn ở học sinh tiểu học thì yếu hơn. Nghĩa là với học sinh nhỏ, làm bài thật lâu không mang lại nhiều; làm vừa phải, đều đặn, có thói quen tốt mới đáng.

Ở Việt Nam, hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo với cấp tiểu học có nội dung hạn chế giao bài tập về nhà cho học sinh học hai buổi một ngày. Quy định cụ thể có thể thay đổi theo từng năm học và từng trường, nên phụ huynh hỏi nhà trường để biết chi tiết. Nếu bài về nhà thường xuyên kéo tới khuya, đó là thông tin đáng để trao đổi với giáo viên, không phải lỗi của con.

Cho học sinh: năm bước khi mở cặp ra

1. Ăn nhẹ, uống nước trước. Đói thì cái gì cũng khó hơn.
2. Bày hết bài ra, đếm. Viết danh sách: Toán 3 bài, Tiếng Anh 1 trang, học thuộc 1 đoạn. Nhìn danh sách có hạn thường bớt sợ hơn nhìn cái cặp.
3. Làm câu dễ nhất trước. Năm phút đầu chỉ cần bắt đầu được.
4. Kẹt thì dùng "luật 10 phút". Thử một câu tối đa 10 phút: xem lại ví dụ trong vở, đọc lại đề, vẽ hình. Hết 10 phút mà vẫn kẹt thì khoanh tròn, ghi câu hỏi cụ thể ("Em không hiểu vì sao phải đổi ra mét"), chuyển sang câu khác.
5. Cuối buổi, xem lại các câu khoanh. Hỏi bố mẹ, anh chị một lần. Nếu vẫn chưa ra, mang đi hỏi thầy cô hôm sau.

Một câu bài tập chưa làm được không phải là thất bại. Nó là thông tin: chỗ này mình cần học thêm. Thầy cô cần biết điều đó để dạy lại, và một câu hỏi cụ thể giúp thầy cô giúp bạn nhanh hơn nhiều so với một trang giấy trống.

Khi thấy sắp khóc

Cảm thấy cổ họng nghẹn, mắt cay, muốn ném bút là tín hiệu cơ thể đang quá tải. Lúc đó, cố làm tiếp thường chỉ làm tệ hơn. Hãy thử:

• Đứng dậy, ra khỏi bàn 5 phút. Uống nước, rửa mặt, nhìn ra ngoài.
• Thở chậm. Hít vào đếm đến 4, thở ra đếm đến 6, làm năm lần.
• Nói ra bằng một câu: "Con mệt quá" hoặc "Con không hiểu bài này". Nói ra không phải là yếu đuối, mà là cách để người khác biết giúp bạn.
• Quay lại với một câu khác, không phải câu vừa làm bạn kẹt.

Khóc cũng không sao. Ai cũng có lúc như thế. Sau khi khóc xong và nghỉ một chút, đầu óc thường nhẹ hơn.

Cho bố mẹ: ngồi cạnh mà không làm thay

Bố mẹ thường muốn giúp nhanh nên giảng luôn cách giải, hoặc tệ hơn là làm hộ. Cả hai cách đều lấy mất phần nghĩ của con. Một vài câu hỏi giúp con tự đi tiếp:

• "Đề hỏi gì nhỉ? Con đọc lại câu cuối xem."
• "Trên lớp cô làm bài nào giống thế này không? Mở vở xem."
• "Con làm được tới bước nào rồi?"
• "Nếu vẽ hình ra thì trông thế nào?"

Những điều nên tránh:

• So sánh với anh chị em, bạn cùng lớp, hay "hồi xưa bố mẹ…".
• Giảng bằng cách khác hẳn cách thầy cô dạy, làm con rối hơn. Nếu không chắc, hỏi con "cô dạy cách nào?".
• Kéo dài buổi tối quá giờ ngủ để làm cho xong.
• Nói to, gõ bàn. Con sợ thì không nghĩ được.

Nếu bố mẹ đang mệt hoặc đang bực, nói thẳng "Bố đang mệt, mình nghỉ 10 phút rồi làm tiếp" là một bài học tốt về cách xử lý cảm xúc, tốt hơn nhiều một trận mắng.

Thử làm: bảng "bài hôm nay" và thẻ câu hỏi

Cần một tờ giấy A5 kẻ sẵn và vài mẩu giấy nhỏ.

1. Kẻ ba cột: Bài cần làm · Xong · Cần hỏi.
2. Mỗi tối, ghi danh sách bài vào cột đầu, mỗi bài một dòng.
3. Làm xong bài nào, đánh dấu cột giữa.
4. Câu nào kẹt quá 10 phút, ghi câu hỏi cụ thể vào một mẩu giấy nhỏ, kẹp vào trang vở đó, đánh dấu cột thứ ba.
5. Sáng hôm sau, mang mẩu giấy đi hỏi thầy cô hoặc bạn.
6. Cuối tuần, nhìn lại: môn nào hay có mẩu "cần hỏi" nhất? Đó là môn cần thêm thời gian ôn, hoặc cần nói với thầy cô.

Bảng này không để chấm ai, chỉ để cả nhà nhìn thấy rõ bài nhiều tới đâu và chỗ nào đang vướng, thay vì cãi nhau trong mơ hồ.

Khi nào cần nói chuyện với thầy cô

• Bài về nhà thường xuyên mất quá nhiều thời gian so với lớp đó, đến mức ảnh hưởng giờ ngủ.
• Con hay kẹt ở cùng một dạng bài nhiều tuần liền.
• Con sợ hãi, khóc thường xuyên mỗi khi nhắc tới bài tập hay tới lớp.
• Con không ghi được bài tập trên lớp nên về không biết làm gì.

Thầy cô thường muốn biết những điều này. Một tin nhắn lịch sự kiểu "Thưa cô, mấy tuần nay con nhà em làm bài Toán về nhà mất gần hai tiếng, cô có thể xem giúp con đang vướng ở đâu không ạ?" mở đường cho việc cùng giúp con, thay vì để mỗi bên đoán.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao con hay khóc khi làm bài tập về nhà?

Thường không phải vì một bài khó, mà vì nhiều thứ dồn lại: mệt, đói, không biết bắt đầu, sợ bị mắng. Cho con ăn nhẹ, nghỉ một chút trước khi học, và chia bài thành từng phần nhỏ thường giúp nhiều. Nếu con khóc thường xuyên, hãy trao đổi với giáo viên.

Bố mẹ có nên làm bài hộ con không?

Không nên. Làm hộ lấy mất phần suy nghĩ của con và che mất chỗ con chưa hiểu, khiến thầy cô không biết để dạy lại. Bố mẹ nên hỏi gợi ý, nhắc con xem lại ví dụ trong vở, và để câu chưa làm được cho con hỏi thầy cô.

Bị kẹt một bài tập thì nên làm gì?

Thử tối đa khoảng 10 phút: đọc lại đề, xem ví dụ mẫu, vẽ hình. Nếu vẫn kẹt, ghi một câu hỏi cụ thể, chuyển sang bài khác, cuối buổi hỏi người nhà hoặc hôm sau hỏi thầy cô. Ngồi một chỗ quá lâu chỉ làm mệt thêm.

Học sinh tiểu học có phải làm bài tập về nhà không?

Hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo với cấp tiểu học có nội dung hạn chế giao bài tập về nhà cho học sinh học hai buổi một ngày. Quy định có thể thay đổi và mỗi trường áp dụng khác nhau, phụ huynh nên hỏi nhà trường. Đọc sách, ôn bài nhẹ ở nhà vẫn có ích.

Làm bài tập về nhà bao lâu là quá nhiều?

Không có con số chuẩn chung cho Việt Nam. Dấu hiệu đáng chú ý là bài về nhà thường xuyên kéo dài tới mức con phải ngủ muộn hoặc không còn thời gian nghỉ, vận động. Khi đó, phụ huynh nên trao đổi với giáo viên.