Hát đồng ca ở lớp: cách hát cùng nhau cho đều, cho đúng và cho hay

Hát đồng ca hay không phải là ai cũng hát thật to, mà là cả nhóm vào cùng lúc, hát cùng cao độ, mở miệng cùng kiểu và kết câu cùng một khoảnh khắc. Muốn vậy, mỗi người phải nghe người bên cạnh nhiều như nghe chính mình. Bài này giải thích đồng ca khác tốp ca, hợp xướng ra sao, rồi đi qua tư thế, hơi thở, phát âm, cách theo người bắt nhịp, chuyện vỡ giọng tuổi dậy thì, và hai bài tập cả lớp làm được ngay.

Đơn ca, tốp ca, đồng ca, hợp xướng

Bốn chữ này hay xuất hiện trong chương trình văn nghệ của trường. Chúng khác nhau ở số người và số bè:

Hình thức	Số người	Hát như thế nào
Đơn ca	Một người	Một giọng hát giai điệu
Song ca	Hai người	Thay nhau hoặc cùng hát
Tốp ca	Một nhóm nhỏ, thường vài người	Thường hát chung giai điệu, có khi chia câu
Đồng ca	Đông người, cả lớp, cả đội	Phần lớn cùng hát một giai điệu, đôi khi tách hai bè đơn giản
Hợp xướng	Đông người, chia thành nhiều bè	Mỗi bè hát một giai điệu riêng, chồng lên nhau thành hoà âm

Ở trường, đồng ca là hình thức gặp nhiều nhất: cả lớp hát trong giờ âm nhạc, cả khối hát trong buổi lễ, đội văn nghệ hát trong hội diễn. Vì mọi người hát cùng một giai điệu, chỉ một người lệch là cả nhóm nghe ra.

Tư thế và hơi thở

Đứng thế nào

• Hai bàn chân rộng bằng vai, trọng lượng chia đều, đầu gối không khoá cứng.
• Lưng thẳng nhưng không ưỡn, vai thả lỏng xuống, hai tay buông tự nhiên hoặc cầm bản nhạc ngang ngực.
• Cằm ngang, không ngước lên để "với" nốt cao, cũng không cúi gằm vào bản nhạc.

Nếu ngồi hát, ngồi ra mép ghế, lưng không dựa, hai bàn chân đặt phẳng trên sàn.

Thở thế nào

Khi hít vào để hát, hãy để hơi xuống sâu: bụng và hai bên sườn nở ra nhẹ, vai không nhô lên. Đặt một tay lên bụng để kiểm tra. Khi hát, thả hơi ra đều và chậm, như đang thổi nhẹ để ngọn nến chỉ lay mà không tắt.

Trong đồng ca, chỗ lấy hơi phải thống nhất. Thầy cô hoặc nhóm trưởng sẽ đánh dấu chỗ lấy hơi trên lời bài hát, thường ở chỗ ngắt câu. Nếu mỗi người tự lấy hơi một chỗ, câu hát bị thủng lỗ chỗ. Với những câu dài quá sức, cả đội có thể chia: nửa đội lấy hơi trước, nửa đội lấy hơi sau, để tiếng hát không đứt.

Khởi động giọng trước khi hát

Giọng hát dựa vào hai dây thanh nhỏ trong cổ họng. Cũng như chân tay trước giờ thể dục, chúng cần được làm nóng nhẹ nhàng. Vài bài khởi động ngắn, mỗi bài chừng nửa phút:

1. Ngậm miệng ngân "ưm" ở một nốt thoải mái, cảm thấy môi và mũi rung nhẹ.
2. Còi xe: ngân "u" trượt từ thấp lên cao rồi xuống, như tiếng còi xe cứu hoả, nhẹ nhàng, không cố lên quá cao.
3. Rung môi: thổi hơi qua môi khép hờ cho môi rung "brrr", rồi thêm tiếng.
4. Ma – me – mi – mo – mu trên năm nốt đi lên rồi đi xuống, mở miệng rõ từng nguyên âm.

Điều quan trọng: khởi động là để làm ấm, không phải để thi hét. Không gào, không cố lên nốt mình thấy đau.

Nghe nhau: kỹ năng quan trọng nhất

Một câu thầy dạy hát hay nói: nếu bạn chỉ nghe thấy giọng mình, bạn đang hát quá to. Trong đồng ca, mỗi người nên nghe thấy rõ giọng hai bạn hai bên. Vài cách luyện:

• Đứng gần nhau, vai gần chạm vai. Đứng xa nhau thì khó nghe nhau, ai cũng hát to lên để "nghe thấy mình".
• Vào cùng lúc: nhìn người bắt nhịp và lấy hơi cùng lúc ở động tác chuẩn bị. Ai lấy hơi đúng lúc thì sẽ vào đúng lúc.
• Kết cùng lúc: nốt cuối của câu thường bị người này buông sớm, người kia kéo dài. Theo tay người bắt nhịp để ngắt.
• Hát nhỏ đúng còn hơn hát to sai. Khi không chắc một chỗ, hãy hát nhẹ đi, nghe các bạn, rồi theo.

Hát tiếng Việt cho rõ lời

Tiếng Việt có sáu thanh. Khi hát, giai điệu đã quyết định cao thấp, nên nhiều khi dấu thanh bị "nuốt" và người nghe không hiểu lời. Để lời rõ:

• Mở miệng rõ nguyên âm và kéo dài nguyên âm. Ví dụ chữ "trăng" ngân dài ở phần "ă", không ngân ở "ng".
• Phụ âm cuối gọn và cùng lúc: các âm cuối như -ng, -nh, -n, -t, -c đặt vào đúng cuối nốt, cả đội đóng cùng một lúc. Mười người đóng "-ng" ở mười thời điểm khác nhau nghe như tiếng ong.
• Thống nhất cách đọc: trong một đội từ nhiều vùng miền, thầy cô thường chọn một cách phát âm chung cho bài hát để tiếng hát đồng đều.

Theo người bắt nhịp

Người bắt nhịp, có khi là thầy cô, có khi là lớp trưởng hay một bạn trong đội văn nghệ, dùng tay để nói với cả nhóm những điều không thể nói bằng lời giữa lúc đang hát.

• Nhịp 2/4: tay đưa xuống ở phách mạnh, đưa lên ở phách nhẹ.
• Nhịp 3/4: xuống, sang ngang ra phía ngoài, rồi lên, giống vẽ một hình tam giác.
• Động tác chuẩn bị: trước khi vào bài, người bắt nhịp đưa tay lên một phách trước. Đó là lúc cả đội lấy hơi.
• Ngắt: tay vẽ một vòng nhỏ rồi nắm lại. Cả đội dừng đúng lúc đó.
• To nhỏ: tay mở rộng là hát to hơn, tay thu nhỏ, hạ thấp là hát nhẹ đi.

Giọng tuổi dậy thì: khi giọng "vỡ"

Ở tuổi dậy thì, thanh quản lớn lên và dây thanh dài, dày hơn. Ở các bạn nam, sự thay đổi này rõ hơn: giọng có thể khàn, đang hát bỗng vỡ tiếng, hoặc mất những nốt cao từng hát dễ dàng. Việc này thường diễn ra trong khoảng từ 12 đến 15 tuổi nhưng mỗi người một khác. Các bạn nữ cũng có thay đổi, nhẹ hơn.

Đây là chuyện tự nhiên, không có gì đáng xấu hổ. Trong thời gian này:

• Không cố ép lên nốt cao; có thể hát thấp xuống một quãng tám, hoặc hát nhẹ đi.
• Báo với thầy cô âm nhạc để được xếp vào bè hoặc chỗ đứng phù hợp.
• Uống đủ nước, tránh gào thét ở giờ ra chơi, nhất là trước buổi diễn.
• Nếu khàn tiếng kéo dài nhiều ngày hoặc đau họng khi nói, hãy nói với bố mẹ để hỏi bác sĩ.

Thử làm: hai bài tập cho cả lớp

Bài 1: ngân cho "khớp"

1. Một bạn ngân một nốt thoải mái bằng âm "u".
2. Bạn thứ hai bắt đầu ngân hơi lệch một chút, rồi từ từ trượt tới đúng nốt của bạn thứ nhất.
3. Cả lớp lắng nghe: khi hai giọng lệch nhau, tiếng hát có cảm giác "ù ù", chao đảo; khi khớp, tiếng chao đảo biến mất, hai giọng như hoà làm một.
4. Lần lượt thêm người thứ ba, thứ tư, cho đến khi cả nhóm cùng ngân một nốt êm.

Tiếng chao đảo đó có thật: khi hai âm có cao độ gần nhau mà không bằng nhau, sóng âm của chúng lúc cộng vào nhau, lúc triệt nhau, tạo ra những đợt to nhỏ đều đặn. Người hát đồng ca giỏi tập để tai nhận ra và tự sửa.

Bài 2: hát luân phiên (canon)

1. Chọn một giai điệu ngắn cả lớp đã thuộc và hát được luân phiên, ví dụ giai điệu Frère Jacques mà nhiều lớp ở Việt Nam hát với lời Việt "Kìa con bướm vàng".
2. Cả lớp hát chung một lần cho thật chắc.
3. Chia hai nhóm. Nhóm 1 bắt đầu; khi nhóm 1 hát hết câu đầu (hai ô nhịp), nhóm 2 mới bắt đầu từ đầu. Hai nhóm đuổi nhau, mỗi nhóm hát trọn bài.
4. Khi đã vững, chia bốn nhóm, mỗi nhóm vào sau một câu.

Khó nhất là giữ phần của mình khi bên tai đang có người hát câu khác. Mẹo: nhìn người bắt nhịp, nghe cả nhóm mình, và đừng bịt tai.

Câu hỏi thường gặp

Đồng ca khác hợp xướng thế nào?

Đồng ca là nhiều người cùng hát chủ yếu một giai điệu, đôi khi tách hai bè đơn giản. Hợp xướng chia người hát thành nhiều bè, mỗi bè một giai điệu riêng, chồng lên nhau tạo thành hoà âm. Ở trường, đồng ca phổ biến hơn vì dễ tập với cả lớp.

Làm sao để hát đồng ca cho đều?

Cả nhóm cần lấy hơi cùng chỗ, vào và ngắt theo tay người bắt nhịp, mở miệng nguyên âm giống nhau và đóng phụ âm cuối cùng lúc. Quan trọng nhất là nghe người bên cạnh; nếu chỉ nghe thấy giọng mình thì đang hát quá to.

Vì sao khi hát chung mình hay bị lạc giọng?

Thường là do hát quá to nên không nghe được các bạn, do không lấy hơi đủ nên cuối câu bị tụt, hoặc do cố hát nốt quá cao so với giọng. Hãy hát nhẹ hơn, đứng gần các bạn hát vững, và tập ngân khớp một nốt trước khi hát cả bài.

Đang vỡ giọng có nên hát không?

Vẫn có thể hát nếu hát nhẹ nhàng, trong tầm giọng thoải mái và không ép lên nốt cao. Hãy báo thầy cô âm nhạc để được xếp chỗ phù hợp. Nếu khàn tiếng hay đau họng kéo dài nhiều ngày, nên nói với bố mẹ để hỏi bác sĩ.

Hát canon là gì?

Canon, hay hát luân phiên, là cách hát trong đó các nhóm cùng hát một giai điệu nhưng bắt đầu lệch nhau, nhóm sau vào khi nhóm trước đã hát được một đoạn. Các câu chồng lên nhau tạo thành hoà âm. Đây là bài tập tốt để học giữ phần của mình khi xung quanh có người hát khác.