🎵 Âm nhạc & nhạc cụ dân tộc
Đọc nhạc cho học sinh: tên nốt, khuông nhạc, trường độ và số chỉ nhịp
Trong bài
Đọc nhạc là nhìn bản nhạc mà biết hai điều: nốt nào cao, nốt nào thấp (nhờ vị trí của nốt trên khuông năm dòng kẻ), và nốt nào dài, nốt nào ngắn (nhờ hình dáng của nốt và số chỉ nhịp ở đầu bài). Chỉ cần nắm khoá Son, bảy tên nốt, năm hình nốt cơ bản và hiểu con số như 2/4 là học sinh đã đọc được phần lớn các bài trong sách giáo khoa âm nhạc. Bài này đi từng bước, kèm mẹo nhớ và một cách tập ngay trên sàn lớp học.
Bảy tên nốt và chuyện của một bài thánh ca
Bảy nốt cơ bản trong tiếng Việt đọc là Đô, Rê, Mi, Fa, Son, La, Si, rồi lặp lại Đô ở cao hơn. Khoảng cách từ Đô này đến Đô kế tiếp gọi là một quãng tám. Ở nhiều nước nói tiếng Anh, người ta dùng chữ cái thay cho tên: C, D, E, F, G, A, B, tương ứng Đô đến Si.
Những cái tên ấy có lịch sử gần một nghìn năm. Vào thế kỷ 11, một tu sĩ người Ý tên là Guido d'Arezzo muốn giúp các ca viên nhớ cao độ nhanh hơn. Ông dùng một bài thánh ca La-tinh mà mỗi câu bắt đầu cao hơn câu trước một bậc, rồi lấy âm tiết đầu mỗi câu làm tên nốt: Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La. Về sau, "Ut" được đổi thành "Do" cho dễ hát, và "Si" được thêm vào. Guido cũng góp phần phát triển cách ghi nhạc trên các dòng kẻ, tổ tiên của khuông nhạc ngày nay.
Âm nhạc cổ truyền Việt Nam có cách gọi riêng. Trong đờn ca tài tử, ca Huế và nhiều lối nhạc cổ, các bậc âm được gọi bằng những chữ như Hò, Xự, Xang, Xê, Cống, và người học nhạc truyền miệng theo thầy chứ ít khi dùng khuông năm dòng. Hai hệ thống không khớp hoàn toàn với nhau, vì nhạc cổ truyền có những nốt nhấn, nốt "non", nốt "già" lệch chút ít so với phím đàn piano.
Khuông nhạc và khoá Son
Khuông nhạc gồm năm dòng kẻ ngang song song, giữa chúng là bốn khe. Dòng và khe được đếm từ dưới lên: dòng 1 ở dưới cùng, dòng 5 ở trên cùng. Nốt có thể nằm đè lên dòng kẻ (dòng kẻ xuyên qua giữa nốt) hoặc nằm trong khe. Nốt càng ở cao trên khuông thì âm càng cao.
Nhưng một nốt nằm ở dòng 2 là nốt gì? Câu trả lời nằm ở khoá nhạc, ký hiệu ở đầu mỗi khuông. Trong sách âm nhạc phổ thông, gần như luôn là khoá Son: một ký hiệu có vòng xoắn ốc, vòng xoắn ấy quấn quanh dòng kẻ thứ hai. Khoá Son cho biết: nốt nằm trên dòng 2 là nốt Son. Từ đó, đi lên hay đi xuống từng bậc (dòng, khe, dòng, khe…) là ra các nốt còn lại.
| Vị trí trên khuông (khoá Son) | Nốt |
|---|---|
| Dòng kẻ phụ ngắn phía dưới khuông | Đô |
| Ngay dưới dòng 1 | Rê |
| Dòng 1 | Mi |
| Khe 1 | Fa |
| Dòng 2 | Son |
| Khe 2 | La |
| Dòng 3 | Si |
| Khe 3 | Đô (cao hơn Đô dưới khuông một quãng tám) |
| Dòng 4 | Rê |
| Khe 4 | Mi |
| Dòng 5 | Fa |
Mẹo nhớ
- Năm dòng từ dưới lên: Mi – Son – Si – Rê – Fa. Mỗi tên cách nhau một nốt.
- Bốn khe từ dưới lên: Fa – La – Đô – Mi.
- Khi bí, tìm dòng 2 (chỗ khoá Son quấn) là Son, rồi đếm lên hay đếm xuống.
Nốt thấp hơn hay cao hơn khuông được viết trên những dòng kẻ phụ, là các vạch ngắn chỉ vẽ riêng cho nốt đó. Nốt Đô thấp, rất hay gặp ở đầu bài hát thiếu nhi, nằm trên một dòng kẻ phụ ngay dưới khuông.
Nốt dài, nốt ngắn: trường độ
Vị trí cho biết cao độ; hình dáng cho biết nốt kéo dài bao lâu. Trong những bài nhịp 2/4, 3/4, 4/4 ở trường, nốt đen thường được tính là một phách:
| Tên nốt | Hình dáng | Dài bao nhiêu phách | Dấu lặng cùng độ dài |
|---|---|---|---|
| Nốt tròn | Hình bầu dục rỗng, không đuôi | 4 phách | Lặng tròn: gạch đậm treo dưới dòng kẻ |
| Nốt trắng | Bầu dục rỗng, có đuôi thẳng | 2 phách | Lặng trắng: gạch đậm đặt trên dòng kẻ |
| Nốt đen | Bầu dục tô đen, có đuôi | 1 phách | Lặng đen: nét gấp khúc dọc |
| Nốt móc đơn | Nốt đen có thêm một móc ở đuôi | Nửa phách | Lặng đơn |
| Nốt móc kép | Nốt đen có hai móc | Một phần tư phách | Lặng kép |
Mỗi hàng dưới dài bằng một nửa hàng trên: một nốt tròn bằng hai nốt trắng, bằng bốn nốt đen, bằng tám nốt móc đơn. Hai hoặc bốn nốt móc đơn đứng cạnh nhau thường được nối bằng một gạch ngang thay cho từng móc, để dễ đọc.
Dấu lặng là chỗ im lặng có độ dài, không phải chỗ nghỉ tuỳ ý. Đến dấu lặng đen, ta vẫn phải đếm đủ một phách trong đầu rồi mới hát tiếp. Hát vào sớm ở chỗ lặng là lỗi rất hay gặp khi hát đồng ca.
Dấu chấm dôi là một chấm nhỏ đặt sau nốt, làm nốt dài thêm một nửa. Nốt trắng có chấm dôi dài 2 + 1 = 3 phách, rất hay gặp ở nhịp 3/4.
Số chỉ nhịp và vạch nhịp
Ngay sau khoá Son ở đầu bài có hai con số chồng lên nhau, ví dụ 2/4.
- Số trên cho biết mỗi ô nhịp có mấy phách. Số 2 nghĩa là hai phách; số 3 nghĩa là ba phách.
- Số dưới cho biết loại nốt nào được tính là một phách. Số 4 nghĩa là nốt đen.
Các vạch nhịp là những vạch dọc cắt ngang khuông, chia bài thành từng ô nhịp đều nhau. Phách đầu tiên ngay sau mỗi vạch nhịp là phách mạnh. Cuối bài có vạch kết thúc: một vạch mảnh đi cùng một vạch đậm.
Thử đọc một đoạn tưởng tượng ở nhịp 2/4: ô thứ nhất có hai nốt đen Đô và Rê; ô thứ hai có một nốt trắng Mi. Ta đọc "Đô – Rê – Mi…", trong đó Đô và Rê mỗi nốt một phách, còn Mi kéo dài đủ hai phách. Vừa đọc vừa vỗ tay đều hai cái mỗi ô sẽ thấy Mi phải ngân qua cái vỗ thứ hai.
Đọc nhạc từng bước với một bài mới
- Nhìn đầu bài: khoá gì, số chỉ nhịp là bao nhiêu.
- Đọc tên nốt không cao độ: chỉ đọc nói "Đô, Rê, Mi…" theo đúng thứ tự, chưa cần hát.
- Vỗ tiết tấu: vỗ tay đúng độ dài từng nốt, đếm thầm phách, im lặng đủ ở dấu lặng.
- Ghép tên nốt với tiết tấu: đọc tên nốt theo đúng độ dài.
- Hát cao độ: hát tên nốt đúng cao thấp, có thể nhờ thầy cô đàn nốt đầu tiên.
- Thay tên nốt bằng lời: khi giai điệu đã chắc, mới hát lời bài hát.
Ở các lớp nhỏ, một số bài trong sách giáo khoa còn dùng ký hiệu bàn tay: mỗi nốt một thế tay, đặt ở độ cao khác nhau trước người, giúp học sinh "nhìn thấy" nốt cao nốt thấp trước khi quen khuông nhạc.
Thử làm: khuông nhạc khổng lồ trên sàn lớp
Vật liệu: băng dính giấy hoặc năm sợi dây dài, bảy tờ giấy A4 viết to tên bảy nốt, một chiếc mũ hoặc tấm bìa vẽ khoá Son.
- Dán năm đường băng dính song song trên sàn (hoặc căng năm sợi dây trên sân), cách nhau một bước chân. Đó là khuông nhạc. Đánh dấu dòng 1 ở phía gần cả lớp.
- Một bạn giữ khoá Son đứng ở đầu khuông, chỉ tay vào dòng 2: "Đây là Son".
- Thầy cô hoặc một bạn gọi tên nốt, ví dụ "La!". Một bạn khác phải chạy vào đúng chỗ (khe 2) và giơ tờ giấy La lên. Cả lớp kiểm tra và hát nốt đó.
- Làm ngược lại: một bạn đứng vào một dòng hay khe bất kỳ, cả lớp phải gọi tên nốt.
- Xếp ba, bốn bạn đứng thành một "câu nhạc" từ trái sang phải, cả lớp đọc tên rồi hát thử.
Ở nhà có thể làm bản nhỏ: kẻ năm dòng lên một tờ giấy to, dùng nắp chai làm nốt nhạc, bố mẹ đặt nắp, con đọc tên. Nên đặt khuông ở chỗ rộng, không có vật sắc cạnh, và đi bộ chứ đừng chạy khi sàn trơn.
Câu hỏi thường gặp
Khuông nhạc có mấy dòng kẻ?
Khuông nhạc có năm dòng kẻ và bốn khe ở giữa, đếm từ dưới lên. Nốt nằm trên dòng hoặc trong khe; nốt càng cao trên khuông thì âm càng cao. Nốt ra ngoài khuông được viết trên dòng kẻ phụ.
Khoá Son là gì?
Khoá Son là ký hiệu đặt ở đầu khuông nhạc, có vòng xoắn quấn quanh dòng kẻ thứ hai. Nó cho biết nốt nằm trên dòng 2 là nốt Son, từ đó suy ra các nốt khác. Đây là khoá nhạc dùng nhiều nhất trong sách âm nhạc phổ thông.
Nốt đen dài mấy phách?
Trong các bài có số chỉ nhịp 2/4, 3/4 hay 4/4, nốt đen dài một phách. Nốt trắng dài hai phách, nốt tròn bốn phách, còn nốt móc đơn dài nửa phách. Độ dài này phụ thuộc vào số dưới của số chỉ nhịp.
Vì sao các nốt nhạc tên là Đô, Rê, Mi?
Tên nốt bắt nguồn từ thế kỷ 11, khi Guido d'Arezzo lấy âm tiết đầu các câu của một bài thánh ca La-tinh để đặt tên các bậc âm: Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La. Về sau Ut được đổi thành Do và Si được thêm vào, thành bảy tên dùng đến nay.
Dấu lặng trong bản nhạc có nghĩa là gì?
Dấu lặng là ký hiệu cho khoảng im lặng có độ dài xác định. Mỗi loại nốt có một dấu lặng dài tương ứng. Gặp dấu lặng, người hát vẫn phải đếm đủ phách trong đầu rồi mới vào tiếp, không được vào sớm.
đọc nhạckhuông nhạckhoá Sontên nốt nhạctrường độnốt đensố chỉ nhịpdấu lặngGuido d'Arezzogiờ âm nhạc