Dân ca ba miền cho học sinh: quan họ, ví giặm, hò Huế và lý Nam Bộ

Dân ca là những bài hát do người dân nhiều thế hệ cùng làm nên, truyền miệng từ người này sang người khác, gắn với việc đồng áng, sông nước, lễ hội và giấc ngủ của trẻ nhỏ. Ở miền Bắc có quan họ, hát xoan; miền Trung có ví, giặm, hò Huế, bài chòi; miền Nam có hò sông nước và các điệu lý. Mỗi miền nghe khác nhau vì giọng nói, công việc và cảnh sông núi khác nhau. Bài này giúp học sinh nhận ra từng lối hát bằng tai, và chỉ cách đi "sưu tầm" dân ca ngay trong nhà mình.

Dân ca là gì, vì sao không biết ai sáng tác

Một bài hát mới hôm nay có tác giả, có bản ghi chép và bản thu âm. Dân ca thì khác. Một người hát ru con, một nhóm người hò cho đều tay chèo, rồi người khác nghe, nhớ, hát lại, thêm bớt vài câu cho hợp với mình. Qua nhiều đời, bài hát thành của chung. Vì vậy dân ca thường không có tên tác giả, và cùng một bài có thể có nhiều dị bản, mỗi làng hát hơi khác.

Dân ca gắn với dịp hát. Có thể chia theo công việc của bài hát:

• Hát ru: hát cho em bé ngủ, nhịp chậm, đều như nhịp đưa võng.
• Hò lao động: hát khi chèo thuyền, giã gạo, kéo lưới, kéo gỗ, thường có một người hò câu chính và nhiều người "xô" theo để giữ nhịp cho cả nhóm cùng làm.
• Hát đối đáp, giao duyên: hai bên nam nữ hát qua lại, câu này đáp câu kia.
• Hát trong lễ hội và nghi lễ: hát ở đình, ở hội làng, trong các nghi thức của cộng đồng.
• Lý: bài hát ngắn, gọn, giai điệu đẹp, thường hát lúc nghỉ ngơi, kể chuyện đời thường.

Miền Bắc: quan họ, hát xoan và tiếng ru "à ơi"

Quan họ Bắc Ninh

Quan họ là lối hát đối đáp giữa các liền anh và liền chị của những làng kết nghĩa với nhau ở vùng Kinh Bắc. Thường hát từng cặp, hai giọng hát cùng nhau, không cần nhạc đệm. Người hát quan họ chú trọng lối ngân luyến công phu; dân gian hay tóm cái hay của giọng quan họ trong bốn chữ "vang, rền, nền, nảy". Quan họ có lề lối tiếp khách, mời trầu, hát canh thâu đêm. Năm 2009, UNESCO ghi danh Dân ca Quan họ Bắc Ninh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Những tên bài như "Người ơi người ở đừng về" hay "Trống cơm" là những câu quan họ được nhiều người biết tới.

Hát xoan Phú Thọ

Hát xoan gắn với vùng đất Tổ, hát vào dịp đầu xuân ở đình, miếu, có hát, có múa, có nghi thức. Năm 2011, UNESCO đưa Hát xoan vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp vì còn quá ít người biết hát; nhờ cộng đồng và các nghệ nhân truyền dạy, đến năm 2017 Hát xoan được chuyển sang danh sách di sản đại diện của nhân loại. Đây là một ví dụ hiếm hoi một di sản đã "ra khỏi" danh sách khẩn cấp.

Hát ru Bắc Bộ

Tiếng ru miền Bắc thường mở bằng "à ơi", nhịp chậm, lời lấy từ ca dao. Ru không chỉ để con ngủ: lời ru kể chuyện làng, chuyện đồng, chuyện người đi xa.

Miền Trung: ví, giặm, hò Huế và bài chòi

Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh

Ở vùng Nghệ An, Hà Tĩnh, người ta hát ví và giặm khi làm ruộng, đan lát, dệt vải, chèo thuyền. Ví thường ngân dài, tự do, không theo nhịp chặt; giặm có nhịp rõ hơn, lời kể như đang trò chuyện, nhiều khi có ý khuyên răn hay trêu đùa. Giọng hát mang chất giọng xứ Nghệ đặc trưng. Năm 2014, UNESCO ghi danh Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Hò Huế

Sông Hương và những con đò sinh ra nhiều điệu hò. Hò mái nhì chậm, ngân dài, buồn và sâu lắng, hát trên đò lúc thong thả. Hò mái đẩy có nhịp nhanh hơn, hợp với lúc đẩy đò. Hò giã gạo có nhịp chày, người hò người đáp. Nghe hò Huế, tai sẽ nhận ra những tiếng ngân như "hò ơ" kéo rất dài.

Bài chòi

Bài chòi là sinh hoạt văn hoá của vùng Trung Bộ, nhất là dịp Tết: người dân ngồi trong những chòi nhỏ dựng quanh bãi, "anh hiệu" rút thẻ và hát những câu thơ dân gian để báo tên quân bài, người trong chòi có thẻ trùng thì gõ mõ. Lời hát vui, dí dỏm, nhiều câu đúc kết kinh nghiệm sống. Năm 2017, UNESCO ghi danh Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam là di sản đại diện của nhân loại.

Miền Nam: hò sông nước và các điệu lý

Đồng bằng sông Cửu Long chằng chịt kênh rạch, nên tiếng hò Nam Bộ gắn với ghe xuồng: hò lúc chèo ghe, hò lúc cấy, hò đối đáp giữa hai bờ sông. Câu hò Nam Bộ thường mở bằng một tiếng ngân dài rồi mới vào lời, nghe phóng khoáng, mộc mạc.

Miền Nam có rất nhiều điệu lý, mang tên con vật, cây cỏ, đồ vật quen thuộc: lý con sáo, lý cây bông, lý ngựa ô và nhiều điệu khác. Có những điệu cùng tên được hát ở cả miền Trung và miền Nam, mỗi nơi một kiểu. Bài lý thường ngắn, nhịp rõ, dễ thuộc, nên hay được chọn dạy cho học sinh.

Từ những điệu dân ca và nhạc lễ ấy, Nam Bộ còn hình thành đờn ca tài tử, lối chơi nhạc và ca của những người yêu nhạc ngồi quây quần trong nhà, ngoài vườn. Đờn ca tài tử được UNESCO ghi danh là di sản đại diện của nhân loại năm 2013.

Nghe thế nào để nhận ra

Lối hát	Vùng	Nét dễ nhận ra
Quan họ	Vùng Kinh Bắc xưa, nay thuộc Bắc Ninh	Hai giọng hát cùng nhau, không nhạc đệm, ngân luyến tròn và rền
Hát xoan	Phú Thọ	Hát kèm múa ở đình miếu dịp xuân, có nghi thức
Ví, giặm	Nghệ An, Hà Tĩnh	Ví ngân dài tự do; giặm có nhịp, như đang nói chuyện
Hò Huế	Huế	Tiếng "hò ơ" ngân rất dài, chậm, gắn với sông nước
Bài chòi	Trung Bộ	Câu thơ dân gian hát vui, kèm tiếng trống, tiếng mõ, gắn với dịp Tết
Hò và lý Nam Bộ	Đồng bằng sông Cửu Long	Tiếng ngân mở đầu dài; lý ngắn, nhịp rõ, dễ thuộc

Ba câu hỏi giúp tai làm việc khi nghe một bài dân ca lạ:

1. Có nhịp đều không? Nếu chân không nhịp theo được, có thể đó là lối hát tự do như ví hay hò mái nhì. Nếu chân nhịp được ngay, có thể là lý, giặm, hò lao động.
2. Có tiếng đệm không? Những tiếng không mang nghĩa như "ơi", "à ơi", "hò ơ", "tình tang" chen giữa lời giúp nhận ra lối hát và vùng miền.
3. Giọng hát ra sao? Cách phát âm của người hát thường là manh mối rõ nhất cho biết bài thuộc vùng nào.

Ngoài ba miền của người Kinh, các dân tộc khác ở Việt Nam có kho dân ca phong phú riêng: hát then của người Tày, Nùng, Thái (Thực hành Then được UNESCO ghi danh năm 2019), dân ca của người Mường, người Chăm, người Khmer, các dân tộc Tây Nguyên và nhiều dân tộc khác.

Thử làm: sưu tầm một bài hát ru trong nhà

Nhiều bài dân ca quý nhất không nằm trên mạng mà nằm trong trí nhớ của ông bà. Hoạt động này làm trong một buổi tối cuối tuần.

1. Hẹn trước với ông bà, hoặc bố mẹ, cô dì chú bác: "Con muốn nghe bài ru ngày xưa".
2. Xin phép ghi âm bằng điện thoại của bố mẹ. Nói rõ là để chép lại cho lớp, không đăng lên đâu nếu chưa được đồng ý.
3. Nghe và hỏi: bài này học từ ai? Hát vào lúc nào? Ở làng mình có ai hát hay không? Có câu nào mỗi người hát một kiểu không?
4. Chép lại lời vào vở, đánh dấu chỗ có tiếng đệm như "à ơi", "ầu ơ", "ru hời".
5. Điền phiếu nhỏ: người hát, quê ở đâu, bài ru hay bài hò, có nhịp đều không, tiếng đệm là gì.
6. Mang lên lớp (nếu thầy cô đồng ý) và so sánh với các bạn: các bài ru đến từ những vùng nào? Tiếng đệm giống và khác nhau ra sao?

Có thể cả lớp sẽ ngạc nhiên khi thấy cùng một câu ca dao được ru bằng nhiều giai điệu khác nhau tuỳ quê. Đó chính là cách dân ca sống: mỗi người hát lại là một lần bài hát được giữ gìn.

Câu hỏi thường gặp

Dân ca là gì?

Dân ca là bài hát do người dân sáng tác và truyền miệng qua nhiều thế hệ, gắn với lao động, lễ hội và sinh hoạt hằng ngày. Dân ca thường không rõ tác giả và có nhiều dị bản, vì mỗi người, mỗi làng hát lại theo cách của mình.

Dân ca ba miền khác nhau thế nào?

Miền Bắc nổi bật với quan họ, hát xoan, lối ngân luyến tròn và chuẩn mực. Miền Trung có ví, giặm, hò Huế, bài chòi, nhiều điệu ngân dài và gắn với giọng nói từng vùng. Miền Nam có hò sông nước và nhiều điệu lý ngắn, nhịp rõ, mộc mạc. Khác biệt đến từ giọng nói, công việc và cảnh vật của mỗi vùng.

Quan họ Bắc Ninh được UNESCO công nhận năm nào?

Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009. Quan họ là lối hát đối đáp giữa liền anh và liền chị của các làng kết nghĩa vùng Kinh Bắc.

Hò và lý khác nhau thế nào?

Hò thường gắn với lao động tập thể như chèo thuyền, giã gạo, kéo lưới, có người hò câu chính và nhiều người xô theo để giữ nhịp. Lý là những bài ngắn, gọn, giai điệu đẹp, thường hát lúc nghỉ ngơi và kể chuyện đời thường.

Có những di sản dân ca Việt Nam nào được UNESCO ghi danh?

Có thể kể Dân ca Quan họ Bắc Ninh (2009), Hát xoan Phú Thọ (2011, chuyển sang danh sách đại diện năm 2017), Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh (2014), Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ (2017) và Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái (2019). Đờn ca tài tử Nam Bộ cũng được ghi danh năm 2013.