Đàn bầu một dây mà nhiều âm: âm bồi, cần đàn và cách học sinh tự thử

Đàn bầu chỉ có một dây nhưng đánh được trọn một bài hát vì người chơi không bấm dây như đàn ghi-ta mà dùng hai mẹo: chạm nhẹ mép bàn tay vào những điểm đặc biệt trên dây để lấy ra các âm cao gọi là âm bồi, và uốn chiếc cần đàn để kéo căng hay thả chùng dây cho tiếng luyến lên xuống. Hai mẹo này nghe thì đơn giản, nhưng chúng dựa trên một hiện tượng vật lý mà học sinh lớp 4 cũng tự thấy được bằng một sợi dây nhảy. Bài này giải thích cây đàn từ ngoài vào trong, rồi chỉ hai cách thử ở lớp và ở nhà.

Cây đàn bầu gồm những gì

Đàn bầu còn có tên Hán Việt là độc huyền cầm, nghĩa là đàn một dây. Nhìn từ trên xuống, cây đàn có bốn phần chính:

• Thân đàn: một hộp gỗ dài khoảng một mét, mặt trên thường làm bằng gỗ nhẹ để rung tốt. Thân là nơi khuếch đại tiếng đàn.
• Dây đàn: một sợi dây kim loại mảnh căng dọc thân đàn. Ngày xưa người ta dùng dây tơ, tiếng nhỏ và mềm; dây thép ngày nay cho tiếng vang và trong hơn.
• Cần đàn (còn gọi là vòi đàn): một thanh mảnh, dẻo, cắm đứng ở một đầu thân đàn, xưa hay làm bằng sừng trâu hoặc tre. Đầu dây buộc vào cần đàn.
• Bầu đàn: một quả bầu nhỏ gắn ở chân cần đàn. Ngày xưa đó là vỏ quả bầu phơi khô hoặc gáo dừa, nay thường là bầu gỗ. Cây đàn mang tên theo bộ phận này.

Người chơi ngồi, đặt đàn nằm ngang trước mặt. Tay trái cầm cần đàn. Tay phải cầm một que gảy nhỏ bằng tre hoặc nhựa, dài cỡ một đốt ngón tay, kẹp giữa ngón cái và ngón trỏ, còn mép bàn tay phải để tự do chạm vào dây.

Dây buông và âm bồi: bí mật của một dây

Nếu gảy dây mà không chạm vào đâu, ta được tiếng của cả sợi dây rung, gọi là dây buông. Với đàn ghi-ta, người ta bấm ngón tay đè hẳn dây xuống phím để rút ngắn dây và lấy nốt cao hơn. Đàn bầu không có phím, và người chơi đàn bầu gần như không dùng tiếng dây buông.

Thay vào đó, họ đặt rất nhẹ mép bàn tay phải lên dây ở đúng một điểm, gảy, rồi nhấc mép tay lên gần như cùng lúc. Âm thanh bật ra cao hơn hẳn dây buông, trong và ngân như tiếng chuông nhỏ. Đó là âm bồi.

Vì sao chạm nhẹ lại ra nốt cao

Một sợi dây căng không chỉ rung theo một kiểu. Nó có thể rung cả chiều dài như một cánh võng, cũng có thể rung thành hai nửa ngược nhau mà điểm chính giữa đứng yên, hoặc rung thành ba đoạn, bốn đoạn… Những điểm đứng yên ấy gọi là nút. Khi gảy dây buông, tất cả các kiểu rung này xảy ra cùng lúc, nhưng tai ta chủ yếu nghe kiểu rung cả dây, tức nốt thấp nhất.

Khi mép tay chạm nhẹ đúng điểm giữa dây, kiểu rung cả dây bị chặn lại vì nó cần điểm giữa chuyển động mạnh nhất. Kiểu rung hai nửa thì không hề bị cản, vì điểm giữa vốn đứng yên. Thế là chỉ còn kiểu rung hai nửa và các kiểu nhỏ hơn. Mỗi nửa dây ngắn bằng một nửa nên rung nhanh gấp đôi, và tai nghe một nốt cao hơn dây buông đúng một quãng tám.

Chạm ở điểm một phần ba dây thì dây buộc phải rung thành ba đoạn, nhanh gấp ba. Chạm ở một phần tư thì nhanh gấp bốn. Cứ thế, mỗi điểm chạm cho một nốt riêng.

Chạm nhẹ ở	Dây rung thành	Rung nhanh gấp	Nghe thấy (nếu dây buông là Đô)
1/2 chiều dài	2 đoạn	2 lần	Đô, cao hơn một quãng tám
1/3 chiều dài	3 đoạn	3 lần	Son, cao hơn nữa
1/4 chiều dài	4 đoạn	4 lần	Đô, cao hơn hai quãng tám
1/5 chiều dài	5 đoạn	5 lần	Mi
1/6 chiều dài	6 đoạn	6 lần	Son
1/7 chiều dài	7 đoạn	7 lần	một nốt hơi thấp hơn Si giáng

Nhìn bảng sẽ thấy các âm bồi không đủ bảy nốt Đô – Rê – Mi. Chúng thưa ở dưới và dày dần lên trên. Người chơi phải nhờ đến bàn tay trái để lấp những chỗ trống đó.

Cần đàn: vì sao tiếng đàn bầu biết "luyến"

Dây đàn càng căng thì rung càng nhanh, nốt càng cao. Cần đàn bầu dẻo, nên khi tay trái đẩy cần về phía thân đàn, dây chùng xuống và nốt hạ thấp; khi kéo cần ra xa, dây căng thêm và nốt lên cao. Việc này diễn ra liên tục, không có bậc nào, nên tiếng đàn có thể trượt từ nốt này sang nốt kia rất mềm.

Nhờ cần đàn, người chơi làm được những kỹ thuật mà tiếng Việt gọi bằng chính những từ của giọng hát: nhấn (đẩy nốt lên cao một chút rồi trả về), luyến (nối hai nốt không đứt hơi), rung (lắc cần đều để tiếng run nhẹ), vỗ (nhấn nhanh rồi buông). Tiếng Việt có sáu thanh, lời ru, lời hò luôn uốn lên xuống; đàn bầu bắt chước được những đường uốn ấy, nên người ta hay nói tiếng đàn bầu "giống giọng người".

Ghép hai tay lại: tay phải chọn âm bồi làm "bậc thang", tay trái uốn cần để đi giữa các bậc. Theo những gì các nghệ sĩ và sách nhạc cụ dân tộc thường giới thiệu, người chơi thạo có thể đi qua khoảng ba quãng tám trên một sợi dây duy nhất.

Đàn bầu từ đâu ra: phần biết chắc và phần còn bàn

Không ai biết chắc đàn bầu ra đời năm nào. Sử liệu ghi chép rõ ràng về nó còn ít, và các nhà nghiên cứu vẫn có nhiều ý kiến khác nhau về tuổi của cây đàn. Phần chắc chắn hơn là đàn bầu gắn rất lâu với hát xẩm, lối hát rong của những người hát ở chợ, bến đò, toa tàu đất Bắc, nhiều người trong số đó là người khiếm thị. Một cây đàn một dây, nhẹ, dễ mang theo, tiếng lại gần giọng hát, rất hợp với lối diễn ấy.

Dân gian có câu "Làm thân con gái chớ nghe đàn bầu", ý nói tiếng đàn da diết dễ làm người nghe xao lòng. Ngoài ra còn có những truyện kể giải thích sự ra đời của cây đàn; đó là truyền thuyết, nên đọc như truyện chứ không phải như sử.

Đến nửa sau thế kỷ 20, người ta gắn thêm bộ cảm ứng điện dưới dây và nối ra loa, gọi là đàn bầu điện. Tiếng đàn to hơn, đi được vào dàn nhạc lớn và sân khấu ngoài trời. Ngày nay đàn bầu có trong chương trình dạy của các trường đào tạo nghệ thuật, và thường được chọn để giới thiệu âm nhạc Việt Nam khi biểu diễn ở nước ngoài.

Thử làm: thấy "nút" bằng sợi dây nhảy, nghe âm bồi bằng đàn dây

Phần 1: sợi dây nhảy ở sân trường

Cần hai bạn và một sợi dây nhảy dài (dây càng dài càng dễ thấy), nên làm ở sân rộng, không có xe qua lại.

1. Hai bạn đứng cách nhau sao cho dây hơi chùng. Một bạn giữ yên tay, bạn kia lắc tay lên xuống đều và chậm. Dây sẽ phồng thành một "bụng" lớn ở giữa: đó là kiểu rung cả dây.
2. Lắc nhanh dần. Đến một lúc dây tự chia thành hai bụng, uốn ngược chiều nhau, và điểm giữa gần như đứng yên. Đó là nút, chính là chỗ người chơi đàn bầu đặt mép tay.
3. Lắc nhanh hơn nữa, có thể thấy ba bụng với hai nút. Bạn thứ ba đứng ngoài đếm số bụng và chỉ vào các nút.

Điều đáng để ý: muốn có nhiều bụng hơn thì phải lắc nhanh hơn. Dây đàn cũng vậy, càng nhiều đoạn thì rung càng nhanh, nốt càng cao.

Phần 2: nghe âm bồi thật

Nếu nhà hoặc phòng nhạc có đàn ghi-ta hay ukulele, nhờ người lớn hoặc thầy cô cho mượn:

1. Gảy dây to nhất mà không bấm gì, nghe tiếng dây buông.
2. Đặt rất nhẹ đầu ngón tay lên dây ngay phía trên phím thứ 12 (đúng giữa dây), không đè xuống. Gảy rồi nhấc ngón tay ra. Tiếng nghe trong như chuông, cao hơn một quãng tám.
3. Thử lại ở phím 7 và phím 5. Đây là điểm một phần ba và một phần tư dây.
4. Thử đặt ngón tay ở một chỗ bất kỳ giữa hai điểm đó: tiếng sẽ tắt hoặc rè. Chỉ những điểm nút mới "hát".

Không có đàn thì vẫn làm được phần 1, và nhờ thầy cô âm nhạc cho nghe một bản thu đàn bầu, để ý những chỗ tiếng đàn trượt lên xuống như giọng người.

Nghe đàn bầu thế nào cho ra

Khi nghe một bản độc tấu đàn bầu, thử để ý ba thứ:

• Tiếng gảy: đầu mỗi nốt có một tiếng "tách" rất nhỏ của que gảy, sau đó là tiếng ngân. Nốt nào rõ tiếng tách là nốt mới.
• Tiếng trượt: những chỗ không có tiếng tách mà âm thanh vẫn đổi là lúc tay trái uốn cần. Đếm thử trong một câu nhạc có bao nhiêu chỗ như vậy.
• Tiếng rung cuối câu: nhiều câu nhạc kết bằng một nốt dài run nhẹ, giống người hát ngân và rung giọng ở cuối câu ru.

Nếu được xem nghệ sĩ chơi trực tiếp, hãy nhìn tay phải: mép bàn tay nhảy rất nhanh giữa các điểm trên dây, mỗi lần chỉ chạm thoáng qua. Đó là phần khó nhất để tập, vì lệch vài milimét là tiếng tắt.

Câu hỏi thường gặp

Đàn bầu có mấy dây?

Đàn bầu chỉ có một dây, vì thế còn được gọi là độc huyền cầm. Người chơi lấy nhiều nốt khác nhau từ sợi dây đó bằng âm bồi và bằng cách uốn cần đàn để thay đổi độ căng của dây.

Âm bồi trên đàn bầu là gì?

Âm bồi là âm cao, trong, phát ra khi mép bàn tay chạm rất nhẹ vào một điểm nút trên dây lúc gảy. Chạm ở giữa dây cho âm cao hơn dây buông một quãng tám, chạm ở một phần ba dây cho âm cao hơn nữa. Đàn bầu dùng gần như toàn bộ là âm bồi.

Vì sao tiếng đàn bầu giống giọng người?

Vì cần đàn cho phép làm cao độ trượt lên xuống liên tục, không theo bậc như phím đàn. Người chơi uốn nốt giống cách giọng tiếng Việt uốn theo dấu thanh và giống cách người hát ru, hát hò luyến láy, nên tai ta nghe thấy gần với lời nói và tiếng hát.

Đàn bầu có từ bao giờ?

Chưa có câu trả lời chắc chắn; sử liệu về đàn bầu còn ít và các nhà nghiên cứu còn nhiều ý kiến. Điều được ghi nhận rộng rãi là đàn bầu gắn bó lâu đời với hát xẩm ở miền Bắc. Các truyện kể về nguồn gốc cây đàn là truyền thuyết.

Học sinh có học đàn bầu ở trường không?

Giờ âm nhạc ở trường phổ thông thường dùng nhạc cụ dễ cầm như nhạc cụ gõ, sáo dọc hay kèn phím, nên ít trường dạy đàn bầu trong giờ học chính. Học sinh muốn học đàn bầu có thể hỏi thầy cô về các câu lạc bộ nhạc cụ dân tộc, nhà văn hoá thiếu nhi hoặc các lớp năng khiếu nghệ thuật ở địa phương.