Tự làm nhạc cụ từ đồ tái chế: trống hộp, lục lạc, đàn chai và kèn ống hút

Chai nhựa, hộp sữa bột, ống hút, bóng bay và vài nắm gạo là đủ để làm một dàn nhạc cụ nhỏ cho lớp: lục lạc, trống, đàn chai, sáo ống hút, kèn ống hút và thanh phách. Bí quyết là hiểu ba câu hỏi của người làm nhạc cụ: cái gì đang rung, làm sao cho tiếng to hơn, và làm sao đổi tiếng cao thấp. Bài này hướng dẫn từng nhạc cụ không cần dao, lửa hay keo nóng, kèm một hiện tượng thú vị: cùng một chai nước, gõ và thổi cho kết quả ngược nhau.

Ba câu hỏi của người làm nhạc cụ

Cái gì đang rung?

Mọi âm thanh đều bắt đầu từ một vật rung qua lại rất nhanh. Các nhà nghiên cứu nhạc cụ trên thế giới thường chia nhạc cụ theo chính thứ đang rung:

• Màng căng rung: các loại trống, nơi một tấm da hoặc màng được căng lên miệng thân trống.
• Chính thân nhạc cụ rung: thanh phách, mõ, chiêng, lục lạc, đàn t'rưng.
• Dây rung: đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt, đàn nhị, ghi-ta.
• Cột không khí rung: sáo, kèn, tù và.

Làm sao cho tiếng to hơn?

Một sợi dây rung một mình kêu rất nhỏ vì nó quá mảnh, đẩy được rất ít không khí. Gắn nó lên một hộp rỗng, cả mặt hộp rung theo và tiếng to lên nhiều. Đó là vai trò của thân đàn, bầu đàn, thân trống. Khi làm nhạc cụ tái chế, chọn hộp và chai rỗng, có thành mỏng, thường cho tiếng vang hơn.

Làm sao đổi cao thấp?

Với hầu hết nhạc cụ, có ba nút điều chỉnh: kích thước (lớn, dài thì trầm), độ căng (căng thì cao), và khối lượng (nặng thì trầm). Mỗi nhạc cụ dưới đây dùng một hoặc hai nút trong số đó.

Năm nhạc cụ làm trong một buổi

1. Lục lạc chai nhựa

Vật liệu: vài chai nhựa nhỏ đã rửa sạch, phơi khô; gạo, đậu xanh, hạt đậu tương, nắp chai nhựa; băng dính.

1. Cho vào mỗi chai một loại hạt, khoảng một phần năm chai.
2. Vặn chặt nắp, quấn băng dính quanh nắp cho chắc.
3. Lắc thử và so sánh: gạo cho tiếng "sột soạt" mịn, đậu to cho tiếng "lạo xạo" rõ hạt, nắp chai cho tiếng "lách cách" khô.
4. Thử một chai đầy gần kín: hạt không còn chỗ chạy, tiếng nhỏ và đục đi.

Lục lạc hợp để giữ phách hoặc tạo tiếng mưa, tiếng gió. Lắc ngắn và dứt khoát thì tiếng gọn; lắc vòng tròn thì tiếng liền.

2. Trống hộp

Vật liệu: hộp sữa bột rỗng có miệng đã được bo tròn hoặc ống bìa cứng to; một quả bóng bay to hoặc túi ni lông dày; dây chun; băng dính; hai chiếc đũa.

1. Nhờ người lớn kiểm tra miệng hộp không có cạnh sắc. Nếu miệng hộp sắc, quấn kín bằng vài vòng băng dính.
2. Dùng kéo cắt bỏ phần cuống của quả bóng bay. Căng phần còn lại trùm lên miệng hộp, kéo đều các phía cho phẳng.
3. Giữ mặt trống bằng hai vòng dây chun, rồi quấn băng dính quanh mép để mặt không tuột.
4. Làm dùi: quấn một cục băng dính hoặc giẻ nhỏ ở đầu đũa cho tiếng êm.
5. Gõ thử, rồi kéo mép bóng bay căng thêm một chút: tiếng trống cao lên. Thả chùng: tiếng trống trầm xuống.

Làm hai trống, một hộp to một hộp nhỏ, sẽ có một cặp trống trầm và cao để gõ tiết tấu "tùng, cắc".

3. Đàn chai nước

Vật liệu: năm đến tám chai thuỷ tinh cùng loại, còn nguyên vẹn, không sứt mẻ; ca nước; một thìa kim loại; một chiếc khăn dày.

1. Phần này làm cùng người lớn. Trải khăn trên bàn, xếp chai thành hàng trên khăn để chai không trượt.
2. Đổ nước vào các chai, mỗi chai nhiều hơn chai trước một chút.
3. Gõ nhẹ vào thân chai bằng thìa. Nghe xem chai nào trầm, chai nào cao.
4. Thêm hoặc bớt nước để các chai thành một dãy nốt đi lên, so với giọng hát.

Nếu không có chai thuỷ tinh, có thể dùng cốc thuỷ tinh dày hoặc bát sứ, cũng gõ nhẹ và đặt trên khăn.

4. Sáo ống hút và kèn ống hút

Sáo ống hút (kiểu sáo nhiều ống): lấy sáu ống hút to bằng nhựa cứng hoặc giấy, cắt thành các đoạn dài giảm dần, ví dụ từ 18 cm xuống 10 cm. Bịt kín một đầu mỗi ống bằng một miếng đất nặn nhỏ hoặc băng dính. Xếp các ống cạnh nhau, đầu hở ngang hàng, dán lên một que kem. Thổi ngang qua miệng ống như thổi miệng chai. Ống dài trầm, ống ngắn cao.

Kèn ống hút: ép dẹt một đầu ống hút nhựa khoảng 2 cm, dùng kéo cắt đầu dẹt thành hình chữ V. Ngậm đầu chữ V vào giữa môi, môi khép nhẹ, thổi mạnh. Hai cánh chữ V đập vào nhau rất nhanh, giống lưỡi gà kép của một số loại kèn, và ra tiếng "e é". Cắt ngắn dần ống hút trong lúc thổi, tiếng kèn sẽ cao dần.

Mỗi bạn dùng ống hút riêng, không thổi chung.

5. Thanh phách tái chế

Hai thanh gỗ vụn dài cỡ một gang tay đã được người lớn chà nhẵn, hai chiếc thìa gỗ cũ, hoặc hai đoạn ống tre đã cắt sẵn đều làm thanh phách được. Cầm hờ một thanh trong lòng bàn tay, gõ thanh kia lên. Cầm chặt quá thì tiếng tắt nhanh; cầm hờ thì tiếng vang và giòn.

Bảng tổng hợp

Nhạc cụ	Vật liệu chính	Cái gì rung	Đổi cao thấp bằng cách
Lục lạc chai	Chai nhựa, hạt	Hạt va vào thành chai	Đổi loại hạt, lượng hạt (đổi màu tiếng hơn là cao độ)
Trống hộp	Hộp sữa, bóng bay	Màng bóng bay	Căng hay chùng mặt trống, hộp to hay nhỏ
Đàn chai nước	Chai thuỷ tinh, nước	Thân chai cùng nước bên trong	Thêm nước thì trầm, bớt nước thì cao
Sáo ống hút	Ống hút, đất nặn	Cột không khí trong ống	Ống dài trầm, ống ngắn cao
Kèn ống hút	Ống hút	Hai cánh chữ V	Ống ngắn hơn thì cao hơn
Thanh phách	Gỗ, tre, thìa gỗ	Chính thanh gỗ	Thanh ngắn, dày thường cho tiếng khác thanh dài

Chai nước: gõ và thổi cho kết quả ngược nhau

Đây là thí nghiệm khiến nhiều lớp tranh luận. Lấy một chai thuỷ tinh có ít nước và một chai có nhiều nước.

• Gõ: chai nhiều nước cho tiếng trầm hơn.
• Thổi qua miệng chai: chai nhiều nước cho tiếng cao hơn.

Vì sao? Khi gõ, thứ rung là thân chai, và nước bám theo thành chai làm khối rung nặng thêm. Vật rung càng nặng thì rung càng chậm, nên tiếng trầm. Khi thổi, thứ rung là cột không khí phía trên mặt nước. Nhiều nước thì cột không khí ngắn, rung nhanh, nên tiếng cao. Cùng một cái chai, đổi cách làm cho nó kêu là đổi thứ đang rung, và quy luật đảo ngược. Câu hỏi đầu tiên "cái gì đang rung?" quan trọng như vậy.

An toàn khi làm nhạc cụ tái chế

• Không dùng lon kim loại đã mở hay hộp có mép sắc. Không tự cắt chai nhựa, chai thuỷ tinh hay ống tre bằng dao, cưa; việc cắt nếu cần là của người lớn.
• Chai thuỷ tinh chỉ dùng khi còn nguyên, đặt trên khăn, gõ nhẹ, có người lớn ở cạnh. Chai nứt hay sứt thì bỏ ra ngay.
• Rửa sạch chai, hộp trước khi dùng; không dùng chai từng đựng hoá chất tẩy rửa, dầu máy.
• Hạt và vật nhỏ trong lục lạc: dán chặt nắp, không đưa cho em bé dưới ba tuổi.
• Bóng bay: bạn nào dị ứng với cao su thì không dùng, thay bằng túi ni lông dày.
• Đôi tai: không gõ, không thổi kèn sát tai bạn khác. Cả lớp cùng chơi thì thống nhất chơi nhỏ trước, to dần sau.

Thử làm: một dàn nhạc tái chế của lớp

1. Chia nhóm: mỗi nhóm nhận làm một loại nhạc cụ ở trên, mang vật liệu từ nhà theo danh sách thầy cô gửi.
2. Làm và thử trong một tiết, mỗi nhóm điền "phiếu nhà chế tạo": vật liệu, cái gì rung, đổi cao thấp bằng cách nào, nếu làm lại sẽ sửa gì.
3. Chọn một bài hát cả lớp thuộc. Phân việc: lục lạc giữ phách, trống hộp gõ phách mạnh, thanh phách gõ tiết tấu theo lời, đàn chai nước và sáo ống hút thêm vài nốt ở cuối câu.
4. Tập theo người bắt nhịp, bắt đầu chậm, rồi biểu diễn cho lớp bên cạnh hoặc trong buổi sinh hoạt.
5. Cất giữ: những nhạc cụ còn tốt để vào góc âm nhạc của lớp; cái hỏng thì tháo ra, phân loại nhựa, giấy, kim loại đúng chỗ.

Phần đáng giá nhất của hoạt động không phải là nhạc cụ đẹp, mà là lúc các bạn tự giải thích được vì sao nhạc cụ của nhóm mình kêu cao hay trầm.

Câu hỏi thường gặp

Làm nhạc cụ từ chai nhựa thế nào cho đơn giản?

Cách đơn giản nhất là làm lục lạc: cho gạo, đậu hoặc nắp chai vào chai nhựa sạch, khô, đến khoảng một phần năm chai, rồi vặn chặt nắp và quấn băng dính. Mỗi loại hạt cho một màu tiếng khác nhau, dùng để giữ phách khi hát.

Vì sao chai nhiều nước gõ thì trầm mà thổi thì cao?

Khi gõ, thân chai và nước bên trong cùng rung; nhiều nước làm khối rung nặng hơn nên rung chậm, tiếng trầm. Khi thổi, thứ rung là cột không khí phía trên mặt nước; nhiều nước làm cột không khí ngắn lại nên rung nhanh, tiếng cao.

Làm trống từ hộp sữa bột ra sao?

Lấy hộp sữa bột rỗng có miệng không sắc, căng một quả bóng bay đã cắt cuống lên miệng hộp làm mặt trống, giữ bằng dây chun và băng dính. Dùng đũa có quấn băng dính ở đầu làm dùi. Kéo mặt bóng bay căng hơn thì tiếng trống cao hơn.

Vì sao kèn ống hút kêu được?

Khi đầu ống hút được ép dẹt và cắt thành hình chữ V, hai cánh chữ V đập vào nhau rất nhanh lúc thổi, làm luồng hơi đứt quãng và cột không khí trong ống rung theo. Nguyên lý này giống lưỡi gà kép của một số loại kèn. Ống càng ngắn thì tiếng càng cao.

Nhạc cụ tái chế có an toàn cho học sinh không?

Có, nếu tránh vật sắc và làm đúng cách: không dùng lon kim loại đã mở, không tự cắt chai hay ống tre bằng dao, chai thuỷ tinh chỉ dùng khi còn nguyên và có người lớn bên cạnh. Mỗi bạn dùng ống hút riêng, và không gõ hay thổi sát tai người khác.