Đồng phục học sinh có từ bao giờ: từ áo xanh nước Anh đến áo dài trắng

Đồng phục học sinh có từ hơn 400 năm trước ở Anh, và ở Việt Nam thì chiếc áo dài nữ sinh đã gắn với trường học từ đầu thế kỷ 20. Ngày nay hầu hết các trường phổ thông Việt Nam đều có đồng phục, thường là áo trắng với quần hoặc váy màu xanh, thêm bộ đồ thể dục. Đồng phục giúp nhận ra học sinh cùng trường, giảm so bì quần áo, nhưng cũng có những tranh luận về chi phí và sự thoải mái.

Bộ đồng phục cổ nhất còn mặc đến nay

Trường Christ's Hospital ở Anh, thành lập năm 1552 để dạy trẻ em nghèo, cho học sinh mặc áo choàng dài màu xanh lam, tất vàng. Vì màu áo, học sinh trường này được gọi là "bluecoat" (áo xanh). Điều đặc biệt là đến nay học sinh trường này vẫn mặc kiểu đồng phục gần giống như thế, nên nó thường được nhắc đến như một trong những bộ đồng phục học sinh lâu đời nhất còn dùng.

Thời đó, đồng phục có một ý nghĩa khác bây giờ: áo được phát cho trẻ em nghèo, nên mặc đồng phục là dấu hiệu em được một tổ chức từ thiện nuôi dạy. Phải mấy trăm năm sau, đồng phục mới phổ biến ở các trường khác và mang ý nghĩa "cùng một trường".

Đồng phục ở một số nước

Nơi	Kiểu quen thuộc	Điều thú vị
Anh	Áo sơ mi, cà vạt, áo khoác có huy hiệu trường	Mỗi trường một màu cà vạt, huy hiệu riêng
Nhật Bản	Nam mặc áo cổ đứng, nữ mặc áo kiểu thuỷ thủ hoặc áo vest	Áo kiểu thuỷ thủ cho nữ sinh phổ biến từ những năm 1920
Việt Nam	Áo trắng, quần hoặc váy xanh; áo dài trắng cho nữ sinh nhiều trường THPT	Áo dài là đồng phục hiếm thấy ở nước khác
Nhiều nước khác	Không có đồng phục, học sinh mặc đồ thường	Có trường quy định trang phục chung, như không mặc đồ hở, đồ có hình bạo lực

Áo dài nữ sinh và đồng phục ở Việt Nam

Đầu thế kỷ 20, khi các trường nữ sinh đầu tiên theo kiểu mới được mở, áo dài trở thành trang phục đi học của nữ sinh. Hai cái tên hay được nhắc là:

• Trường Nữ sinh Đồng Khánh ở Huế (mở năm 1917), gắn với hình ảnh nữ sinh áo dài, nón lá đi bên bờ sông Hương.
• Trường Nữ trung học Gia Long ở Sài Gòn (mở năm 1913), nổi tiếng với áo dài tím nên còn được gọi là "trường Áo Tím". Ngày nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai ở Thành phố Hồ Chí Minh.

Về sau, áo dài trắng trở thành hình ảnh quen thuộc nhất của nữ sinh trung học, nhất là ở miền Nam và miền Trung. Nam sinh mặc áo sơ mi trắng, quần sẫm màu. Học sinh tiểu học và THCS ngày nay thường mặc áo sơ mi trắng hoặc áo có logo trường, quần hoặc váy xanh, cùng bộ đồ thể dục riêng. Đội viên Đội Thiếu niên đeo khăn quàng đỏ.

Màu trắng không phải ngẫu nhiên được chọn nhiều: trắng hắt lại phần lớn ánh nắng nên mặc mát hơn màu sẫm, hợp khí hậu nóng. Nhưng trắng cũng là màu khó giữ sạch nhất, chuyện mà phụ huynh nào cũng biết.

Quy định về đồng phục

Bộ Giáo dục và Đào tạo có văn bản quy định về đồng phục học sinh từ năm 2009. Tinh thần chung: mỗi trường tự quyết định kiểu đồng phục và số ngày mặc trong tuần, sau khi lấy ý kiến cha mẹ học sinh; kiểu dáng phù hợp lứa tuổi, khí hậu, điều kiện kinh tế của địa phương. Ở nhiều nơi, cơ quan quản lý giáo dục cũng đã nhắc các trường không ép phụ huynh mua đồng phục mới khi đồ cũ còn dùng được.

Quy định có thể thay đổi, và mỗi trường có nội quy riêng. Phụ huynh nên hỏi trực tiếp nhà trường về số bộ cần có, ngày nào mặc đồng phục, ngày nào mặc đồ thể dục, có được mặc đồ cũ của anh chị không.

Đồng phục: được gì, mất gì

Lý do nhiều trường chọn đồng phục

• Nhận diện: khi đi tham quan, ra ngoài trường, thầy cô dễ nhận ra học sinh của mình giữa đám đông.
• Giảm so bì: không ai bị chê vì mặc đồ cũ, không ai cần khoe đồ mới.
• Đỡ phải chọn: buổi sáng bớt một việc phải nghĩ.
• Cảm giác thuộc về: mặc cùng một màu áo với các bạn làm nhiều học sinh thấy gắn bó với trường hơn.

Những điều hay bị phàn nàn

• Chi phí: nhiều bộ, nhiều loại, mỗi năm lại lớn thêm một cỡ.
• Chất vải: vải ít thấm mồ hôi làm nóng bức, nhất là mùa hè và giờ thể dục.
• Hạn chế thể hiện cá nhân: một số học sinh lớn muốn chọn quần áo theo ý mình.

Ở nhiều nước, các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu xem đồng phục có làm học sinh ngoan hơn hay học tốt hơn không. Kết quả đến nay chưa thống nhất: có nghiên cứu thấy tác động tốt, có nghiên cứu thấy gần như không khác. Điều có thể nói chắc là đồng phục không tự nó làm nên một ngôi trường tốt.

Giữ gìn đồng phục cho bền

• Ghi tên vào nhãn áo bằng bút vải. Đồng phục giống nhau nên rất dễ lẫn khi thay đồ thể dục.
• Giặt áo trắng riêng, không chung với đồ màu, để áo không bị loang.
• Vết mực, vết bẩn khó: nhờ người lớn xử lý sớm. Đừng tự dùng thuốc tẩy hay hoá chất.
• Phơi trong bóng râm, lộn trái áo: màu xanh của quần, váy bền hơn.
• Truyền lại: đồ đã chật nhưng còn tốt có thể tặng em nhỏ hoặc gửi góc trao đổi đồng phục cũ nếu trường có. Nhiều trường đã mở góc như vậy mỗi đầu năm.

Thử làm: vải trắng hay vải đen nóng hơn

Một thí nghiệm nhỏ giải thích vì sao đồng phục học sinh ở nước nóng hay có màu trắng. Làm vào một ngày nắng, ngoài sân hoặc bậu cửa sổ.

Cần chuẩn bị: hai mảnh vải cùng chất, cùng cỡ, một trắng một đen (hoặc hai chiếc áo phông cũ); hai cốc nước bằng nhau lấy cùng một bình; một nhiệt kế nếu nhà có.

1. Đặt hai cốc nước cạnh nhau dưới nắng.
2. Trùm mảnh vải trắng lên một cốc, mảnh vải đen lên cốc kia.
3. Đợi khoảng 30 phút.
4. Bỏ vải ra. Đo nhiệt độ nước hai cốc bằng nhiệt kế, hoặc nhúng ngón tay vào để so.
5. Ghi kết quả. Thường cốc trùm vải đen ấm hơn rõ.

Giải thích: vải đen hấp thụ phần lớn ánh nắng và biến thành nhiệt, vải trắng hắt lại phần lớn ánh nắng. Mở rộng: thử thêm một mảnh vải xanh như màu quần đồng phục, xem nó đứng ở giữa hay gần bên nào hơn. Rồi thử nghĩ xem nếu được thiết kế đồng phục cho trường mình, em sẽ chọn màu nào, chất vải nào, vì sao.

Câu hỏi thường gặp

Đồng phục học sinh có từ bao giờ?

Một trong những bộ đồng phục học sinh lâu đời nhất còn dùng là của trường Christ's Hospital ở Anh, thành lập năm 1552, với áo choàng dài xanh lam và tất vàng. Ở Việt Nam, áo dài đã là trang phục đi học của nữ sinh từ đầu thế kỷ 20.

Vì sao nữ sinh Việt Nam mặc áo dài trắng?

Áo dài trở thành trang phục đi học của nữ sinh từ khi các trường nữ sinh kiểu mới ra đời đầu thế kỷ 20. Màu trắng dần phổ biến nhất vì giản dị, trang nhã và mặc mát trong khí hậu nóng. Trường nữ sinh Gia Long ở Sài Gòn xưa từng nổi tiếng với áo dài tím, nên còn được gọi là "trường Áo Tím".

Có bắt buộc mặc đồng phục mỗi ngày không?

Mỗi trường tự quyết định kiểu đồng phục và số ngày mặc trong tuần sau khi lấy ý kiến cha mẹ học sinh, theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Quy định có thể thay đổi, phụ huynh nên hỏi trực tiếp nhà trường.

Vì sao đồng phục hay có màu trắng?

Màu trắng hắt lại phần lớn ánh nắng nên mặc mát hơn màu sẫm, hợp với khí hậu nóng. Màu trắng cũng trông gọn gàng, trang nhã. Điểm trừ là áo trắng dễ bẩn và cần giặt riêng với đồ màu.

Đồng phục có giúp học sinh học tốt hơn không?

Các nghiên cứu ở nhiều nước cho kết quả chưa thống nhất về tác động của đồng phục tới kỷ luật hay kết quả học tập. Lợi ích rõ hơn là giúp nhận diện học sinh, giảm so bì quần áo và tạo cảm giác gắn bó với trường.