Ghi chép Cornell và sơ đồ tư duy trên lớp: khi nào dùng kiểu nào

Ghi chép kiểu Cornell hợp với bài giảng đi theo trình tự, có nhiều khái niệm và ví dụ; sơ đồ tư duy hợp khi cần nhìn cả một chương hay nối nhiều ý với nhau. Không kiểu nào "tốt nhất" cho mọi tiết học. Điều quyết định là vở ghi có buộc bạn phải nghĩ lại bài hay không, và bài này chỉ cách dùng từng kiểu cho học sinh lớp 4 đến lớp 9.

Chép lại khác ghi chép thế nào

Nhiều bạn nghĩ ghi chép là chép đủ những gì thầy cô đọc hoặc viết trên bảng. Chép như vậy giúp có tài liệu để xem lại, nhưng trong lúc chép, đầu óc thường chỉ lo theo kịp tay. Ghi chép đúng nghĩa là chọn lọc: nghe, hiểu, rồi viết lại bằng cách ngắn nhất mà mình vẫn đọc hiểu về sau.

Năm 2014, hai nhà nghiên cứu Pam Mueller và Daniel Oppenheimer công bố một thí nghiệm khá nổi tiếng: sinh viên ghi bằng tay trả lời các câu hỏi cần hiểu sâu tốt hơn sinh viên gõ máy tính, có lẽ vì gõ nhanh nên dễ chép nguyên văn. Tuy vậy, các nhóm làm lại thí nghiệm này sau đó không phải lúc nào cũng ra kết quả rõ như vậy, nên chuyện "viết tay tốt hơn gõ" vẫn còn được tranh luận. Điều các nghiên cứu khá thống nhất là: viết lại bằng lời của mình giúp hiểu và nhớ hơn chép nguyên câu.

Kiểu Cornell: một trang chia ba phần

Cách ghi này do Walter Pauk, người phụ trách trung tâm hỗ trợ học tập của Đại học Cornell ở Mỹ, đưa vào cuốn sách hướng dẫn cách học cho sinh viên xuất bản từ đầu những năm 1960. Từ đó nó lan ra nhiều trường trên thế giới vì chỉ cần giấy và bút.

Chia trang thế nào

• Cột ghi chính (bên phải, rộng khoảng hai phần ba trang): ghi trong giờ học. Ý chính, ví dụ, hình vẽ nhỏ.
• Cột gợi ý (bên trái, hẹp, khoảng 5–6 cm): để trống trong giờ học. Sau giờ học, viết vào đây câu hỏi hoặc từ khoá ứng với từng đoạn ở cột phải.
• Ô tóm tắt (dưới cùng trang, cao khoảng 5 cm): viết hai ba câu tóm cả trang bằng lời của mình.

Dùng thế nào trong một ngày

1. Trong giờ học: chỉ ghi cột phải. Viết tắt thoải mái, mỗi ý cách nhau một dòng.
2. Tối cùng ngày, 10 phút: đọc lại cột phải, viết câu hỏi vào cột trái. Ví dụ đoạn ghi "Lực ma sát cản trở chuyển động, phụ thuộc bề mặt" thì cột trái ghi "Ma sát phụ thuộc vào gì?".
3. Viết ô tóm tắt: gấp cột phải lại, chỉ nhìn cột trái và viết vài câu tóm tắt.
4. Khi ôn: lấy tờ giấy che cột phải, đọc từng câu hỏi bên trái và tự trả lời. Đây chính là tự kiểm tra, cách ôn được nghiên cứu ủng hộ nhiều nhất.

Phần đáng giá nhất của Cornell không nằm ở cách kẻ trang, mà ở bước 2 và bước 4: nó biến vở ghi thành một bộ câu hỏi tự kiểm tra.

Sơ đồ tư duy: từ một chữ ở giữa toả ra

Sơ đồ tư duy được nhà văn người Anh Tony Buzan phổ biến rộng rãi từ những năm 1970, qua sách và một loạt chương trình truyền hình của đài BBC. Trước đó, các kiểu sơ đồ toả nhánh đã được dùng từ rất lâu, nhưng tên gọi "mind map" gắn với ông. Ở Việt Nam, sơ đồ tư duy đã quen thuộc trong nhiều giờ học ở trường tiểu học và THCS.

Các bước vẽ

1. Xoay giấy nằm ngang. Viết chủ đề ở chính giữa, khoanh lại, có thể vẽ một hình nhỏ.
2. Vẽ 4–6 nhánh lớn toả ra, mỗi nhánh một ý lớn, mỗi nhánh một màu.
3. Trên mỗi nhánh chỉ viết một hai từ khoá, không viết cả câu.
4. Từ nhánh lớn tách ra nhánh nhỏ cho chi tiết, ví dụ.
5. Thấy hai ý ở hai nhánh khác nhau có liên quan, nối chúng bằng một mũi tên đứt nét.

Ví dụ chương "Nước" trong môn Khoa học: giữa là "Nước"; các nhánh lớn là "Tính chất", "Ba thể", "Vòng tuần hoàn", "Vai trò", "Bảo vệ nguồn nước". Nhánh "Ba thể" tách ra "rắn – lỏng – khí", rồi nối mũi tên sang nhánh "Vòng tuần hoàn" vì hai ý này gắn với nhau.

Lỗi hay gặp

• Mất 40 phút tô màu, trang trí, trong khi chỉ còn 5 phút nghĩ về nội dung.
• Viết cả đoạn văn lên nhánh, làm sơ đồ thành vở chép chia ô.
• Chép lại sơ đồ có sẵn trong sách. Lợi ích nằm ở chỗ tự quyết định ý nào là nhánh lớn, ý nào là nhánh con.

So sánh hai kiểu ghi

	Ghi chép Cornell	Sơ đồ tư duy
Hợp nhất khi	Nghe giảng bài mới, nhiều khái niệm theo trình tự	Ôn cả chương, lên ý cho bài viết, chuẩn bị thuyết trình
Tốc độ trong giờ học	Ghi kịp, vì viết theo dòng	Khó vẽ kịp khi thầy cô giảng nhanh
Điểm mạnh	Có sẵn câu hỏi để tự kiểm tra	Thấy được mối liên hệ giữa các ý
Điểm yếu	Khó thấy bức tranh toàn chương	Dễ biến thành tranh trang trí
Môn thường hợp	Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lí, Tiếng Anh (ngữ pháp)	Ngữ văn (dàn ý), Địa lí (vùng miền), ôn tổng kết

Nhiều bạn dùng cả hai: ghi Cornell trong giờ học, cuối chương gom các câu hỏi ở cột trái thành một sơ đồ tư duy lớn trên một tờ giấy A4 hoặc A3.

Thử làm: một tiết học, hai cách ghi

Việc này làm được ở nhà trong khoảng 40 phút, cần hai tờ giấy A4 và bút ba màu.

1. Chọn một bài trong sách giáo khoa mà bạn chưa học, độ dài khoảng hai trang. Nhờ bố mẹ hoặc anh chị đọc to bài đó trong 10 phút, như một tiết giảng.
2. Tờ thứ nhất: kẻ khung Cornell, ghi vào cột phải trong lúc nghe.
3. Xong, điền cột câu hỏi bên trái và ô tóm tắt.
4. Tờ thứ hai: không nhìn sách, vẽ sơ đồ tư duy của cùng bài.
5. Hai ngày sau, che hết, tự trả lời các câu ở cột trái, rồi thử vẽ lại sơ đồ từ trí nhớ.
6. Tự hỏi: tờ nào giúp mình nhớ lại nhiều hơn? Tờ nào làm nhanh hơn? Câu trả lời của bạn là căn cứ tốt hơn bất kỳ lời khuyên nào.

Mẹo viết tắt và ký hiệu

Ghi nhanh không có nghĩa là viết nguệch ngoạc. Một bộ ký hiệu nhỏ dùng nhất quán giúp ghi kịp mà vẫn đọc lại được:

Ký hiệu	Nghĩa
→	dẫn đến, gây ra
←	do, vì
≈	gần bằng, giống
≠	khác với
VD	ví dụ
?	chưa hiểu, cần hỏi lại thầy cô
★	thầy cô nhấn mạnh

Dấu hỏi trong lề là ký hiệu đáng dùng nhất: nó đánh dấu đúng chỗ cần hỏi lại sau giờ học, thay vì để chỗ chưa hiểu trôi qua.

Ghi chép ở lớp 4–5 khác lớp 8–9 thế nào

• Lớp 4–5: phần lớn thầy cô vẫn ghi bảng rõ ràng. Tập trước một việc nhỏ: cuối mỗi bài, tự viết thêm một câu "Hôm nay mình học được…" bằng lời của mình, và một dấu hỏi cho chỗ chưa hiểu. Sơ đồ tư duy đơn giản, ba bốn nhánh, là đủ.
• Lớp 6–7: số môn tăng, mỗi môn một thầy cô với cách giảng khác nhau. Đây là lúc tập kẻ Cornell cho một hai môn có nhiều khái niệm.
• Lớp 8–9: lượng kiến thức mỗi chương lớn hơn. Kết hợp Cornell hằng ngày và sơ đồ tư duy cuối chương giúp ôn tập nhẹ nhàng hơn nhiều.

Bố mẹ có thể giúp bằng cách hỏi "Hôm nay con ghi được câu hỏi nào hay?" thay vì "Con chép bài đủ chưa?". Câu hỏi đầu khuyến khích nghĩ, câu hỏi sau chỉ khuyến khích chép.

Câu hỏi thường gặp

Ghi chép kiểu Cornell là gì?

Đó là cách chia trang vở thành ba phần: cột ghi chính bên phải, cột câu hỏi hẹp bên trái và ô tóm tắt ở dưới. Trong giờ học chỉ ghi cột phải; sau giờ học viết câu hỏi và tóm tắt. Khi ôn, che cột phải để tự trả lời câu hỏi bên trái.

Sơ đồ tư duy khác ghi chép thường thế nào?

Ghi chép thường đi theo dòng, từ trên xuống dưới. Sơ đồ tư duy đặt chủ đề ở giữa và toả nhánh ra các ý, mỗi nhánh vài từ khoá. Nhờ vậy dễ thấy mối liên hệ giữa các phần của một chương.

Học sinh tiểu học có nên dùng Cornell không?

Học sinh lớp 4–5 có thể bắt đầu bằng phiên bản đơn giản: ghi bài như bình thường, cuối bài viết thêm một câu tóm tắt và một câu hỏi. Khung Cornell đầy đủ hợp hơn từ lớp 6, khi mỗi môn có nhiều khái niệm hơn. Quan trọng là tập thói quen tự viết bằng lời mình.

Ghi bằng tay hay gõ máy thì tốt hơn?

Một số nghiên cứu cho thấy ghi tay giúp hiểu bài hơn vì buộc phải chọn lọc, nhưng các nghiên cứu làm lại chưa thống nhất. Điều chắc chắn hơn là viết lại bằng lời của mình tốt hơn chép nguyên văn, dù bằng tay hay bằng máy. Với học sinh nhỏ, ghi tay còn tránh được xao nhãng từ thiết bị.

Vẽ sơ đồ tư duy mất bao lâu là vừa?

Cho một bài học, khoảng 10–15 phút là đủ; cho cả một chương thì 20–30 phút. Nếu thời gian tô màu và trang trí nhiều hơn thời gian nghĩ về nội dung, nên giản lược lại. Màu sắc chỉ cần đủ để phân biệt các nhánh.