Động đất khi đang ở lớp: núp, che, bám và ra sân sau khi hết rung

Nếu đang ngồi trong lớp mà thấy bàn ghế rung, đèn đung đưa, việc đúng là ở yên trong lớp và làm ba động tác: núp xuống dưới gầm bàn, che đầu và gáy, bám chặt chân bàn cho đến khi hết rung. Chỉ khi mặt đất đã yên mới theo thầy cô xếp hàng ra sân. Ba động tác này nghe đơn giản, nhưng nó đi ngược với phản xạ tự nhiên là chạy ra ngoài, nên phải tập thì mới nhớ.

Việt Nam có động đất không

Có, nhưng ít và phần lớn là nhẹ. Việt Nam không nằm trên những vành đai động đất mạnh nhất thế giới như Nhật Bản hay Indonesia. Tuy vậy, một số vùng vẫn có động đất, theo dõi của Viện Vật lý Địa cầu cho thấy:

• Vùng Tây Bắc (Điện Biên, Sơn La, Lai Châu) là nơi từng xảy ra những trận mạnh nhất được ghi nhận ở Việt Nam, như trận ở Điện Biên năm 1935 và trận ở Tuần Giáo năm 1983, cả hai đều khoảng 6,7 đến 6,8 độ.
• Vùng Kon Plông, tỉnh Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi) từ năm 2021 có rất nhiều trận nhỏ liên tiếp, có trận khoảng 5 độ vào năm 2024, người dân cảm nhận được rung lắc.
• Động đất lớn ở nước láng giềng cũng có thể truyền rung tới. Ngày 28 tháng 3 năm 2025, trận động đất khoảng 7,7 độ ở Myanmar làm nhiều toà nhà cao tầng ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh rung lắc, nhiều người phải đi xuống đường.

Nghĩa là: khả năng gặp một trận động đất mạnh ở trường là thấp, nhưng gặp rung nhẹ thì có thể, và học sinh nào cũng có lúc đi du lịch, đi học ở nơi có nhiều động đất hơn. Biết làm gì vẫn hơn không biết.

Động đất là gì, đo thế nào

Vỏ Trái Đất không liền một khối mà chia thành nhiều mảng lớn, luôn dịch chuyển rất chậm, mỗi năm vài xăng-ti-mét. Ở chỗ các mảng hoặc các khối đá cọ vào nhau, lực bị dồn lại qua nhiều năm. Đến lúc đá không chịu nổi nữa thì gãy trượt đột ngột, năng lượng toả ra thành sóng rung truyền đi trong lòng đất. Đó là động đất.

Người ta hay nói "động đất 5 độ richter". Thang này là thang lôgarit: mỗi bậc tăng thêm một thì năng lượng giải phóng tăng khoảng 32 lần. Một trận 7 độ mạnh hơn một trận 5 độ không phải gấp đôi, mà khoảng một nghìn lần về năng lượng. Vì vậy trận 5 độ ở Kon Plông làm rung nhà, còn trận 7,7 độ ở Myanmar có sức tàn phá rất lớn ở gần tâm chấn.

Vì sao không chạy ra ngoài ngay

Đây là chỗ nhiều người ngạc nhiên nhất. Các tổ chức phòng chống thiên tai ở nhiều nước có động đất cho biết: trong động đất, phần lớn người bị thương là do vật rơi trúng (kính vỡ, quạt trần, tủ, gạch ốp tường) hoặc do ngã khi đang di chuyển giữa lúc sàn rung, chứ không phải do toà nhà sập.

Một trận động đất thường rung mạnh chỉ trong vài giây đến khoảng một phút. Trong vài chục giây đó, cố chạy xuống ba tầng cầu thang giữa lúc sàn lắc là đúng vào thời điểm nguy hiểm nhất: cầu thang đông, dễ ngã chồng lên nhau, cửa kính hành lang dễ vỡ. Núp tại chỗ cho qua cơn rung rồi mới đi ra là an toàn hơn.

Lời khuyên cũ "đứng ở khung cửa" nay không còn được khuyên nữa. Ở nhà hiện đại, khung cửa không chắc hơn chỗ khác, và cánh cửa có thể đập vào người.

Núp, che, bám: làm từng động tác thế nào

Tên tiếng Anh của cách này là "Drop, Cover, Hold On", được các tổ chức phòng chống động đất khuyến nghị và dùng trong các đợt diễn tập lớn như ShakeOut, bắt đầu ở bang California (Mỹ) từ năm 2008.

Động tác	Làm gì	Để làm gì
Núp	Hạ người xuống, quỳ trên hai đầu gối và hai tay, ngay khi thấy rung	Không bị ngã, vẫn bò đi được nếu cần
Che	Chui vào gầm bàn chắc. Không có bàn thì sát một bức tường trong, xa cửa kính, lấy hai tay ôm đầu và gáy	Đỡ vật rơi cho phần cơ thể dễ tổn thương nhất
Bám	Một tay bám chân bàn, đi theo bàn nếu bàn bị xê dịch	Không để mất chỗ núp giữa lúc rung

Giữ tư thế đến khi hết rung hẳn và thầy cô ra hiệu. Đếm thầm cũng được, cho đỡ sốt ruột.

Ở những chỗ khác trong trường

• Sân trường: đi ra chỗ trống, xa toà nhà, xa cây to, xa cột điện và dây điện, rồi ngồi thụp xuống che đầu.
• Thư viện: tránh xa giá sách cao. Núp dưới bàn đọc, hoặc sát bức tường không có giá.
• Phòng thí nghiệm: tránh xa tủ hoá chất, kệ dụng cụ thuỷ tinh.
• Nhà ăn: núp dưới bàn ăn, xa khu bếp.
• Trên cầu thang: ngồi xuống ngay tại chỗ, bám tay vịn, che đầu. Không cố chạy lên hay xuống.
• Trong thang máy: bấm nút tất cả các tầng, ra ở tầng đầu tiên thang dừng.

Sau khi hết rung

1. Kiểm tra mình và bạn bên cạnh có bị thương không. Ai đau thì báo cô ngay.
2. Chờ thầy cô ra hiệu, xếp hàng ra sân theo lối thoát nạn, đi thang bộ, không đi thang máy.
3. Không chạm vào dây điện bị đứt, tránh xa kính vỡ.
4. Ra điểm tập kết, đứng đúng hàng lớp để điểm danh.
5. Không quay vào lớp lấy đồ cho tới khi người lớn nói đã an toàn.

Sau một trận động đất có thể có dư chấn, là những đợt rung nhỏ hơn đến sau vài phút, vài giờ hoặc vài ngày. Gặp dư chấn thì lặp lại đúng ba động tác. Dư chấn là chuyện bình thường của vỏ Trái Đất đang ổn định lại, không có nghĩa là trận lớn sắp tới.

Nếu có người bị thương nặng hay mắc kẹt, người lớn gọi 115 (cấp cứu) và 114 (cứu nạn, cứu hộ).

Những nước tập nhiều nhất làm thế nào

Ở Nhật Bản, nơi động đất xảy ra thường xuyên, ngày 1 tháng 9 hằng năm là Ngày Phòng chống thiên tai, để tưởng nhớ trận động đất lớn vùng Kanto năm 1923. Học sinh Nhật tập núp dưới bàn từ khi còn rất nhỏ, nhiều trường để sẵn mũ đệm phòng hộ ở lưng ghế để đội khi có rung.

Điều đáng học không phải là những vật dụng đặc biệt ấy, mà là chuyện tập đi tập lại đến mức thành thói quen. Khi có rung thật, không ai còn bình tĩnh để nhớ lý thuyết. Cơ thể chỉ làm được những gì đã tập nhiều lần.

Thử làm: tìm "chỗ núp" trong lớp và trong nhà

Việc này làm trong mười lăm phút, ở lớp cùng cô chủ nhiệm hoặc ở nhà cùng bố mẹ.

1. Đi một vòng quanh phòng. Tìm những thứ có thể rơi hoặc đổ: quạt trần, tủ cao, giá sách không bắt vít vào tường, khung ảnh treo trên đầu giường, chậu cây trên nóc tủ.
2. Ghi vào một danh sách: thứ gì, ở đâu, có thể làm gì để nó chắc hơn (bắt vít tủ vào tường, chuyển đồ nặng xuống ngăn dưới).
3. Ở mỗi phòng, chọn một "chỗ núp": gầm bàn chắc, hoặc góc tường xa cửa kính và xa đồ có thể đổ.
4. Tập một lần: người lớn nói "rung", mọi người núp, che, bám, đếm chậm đến 30. Ai cũng phải tới được chỗ núp trong vài giây.
5. Đưa danh sách cho bố mẹ. Việc bắt vít, kê tủ là việc của người lớn, học sinh chỉ cần phát hiện.

Ở lớp, thử kiểm tra xem dưới gầm bàn có đủ chỗ cho hai bạn ngồi chung không, hay có đang nhét đầy cặp, giày dép. Gầm bàn gọn là chỗ núp dùng được ngay.

Câu hỏi thường gặp

Đang học trên lầu mà có động đất thì có nên chạy xuống không?

Không nên chạy ngay khi đang rung. Núp dưới gầm bàn, che đầu và bám chặt cho đến khi hết rung, rồi mới theo thầy cô xếp hàng đi thang bộ xuống sân. Phần lớn chấn thương trong động đất là do vật rơi và do ngã khi di chuyển.

Núp, che, bám là gì?

Là ba động tác được khuyến nghị khi có động đất: hạ người xuống, chui vào gầm bàn chắc hoặc lấy tay che đầu và gáy, rồi bám chặt chân bàn cho đến khi hết rung. Tên tiếng Anh là Drop, Cover, Hold On.

Việt Nam có động đất ở đâu?

Những trận mạnh nhất từng ghi nhận ở Việt Nam xảy ra ở vùng Tây Bắc, như Điện Biên năm 1935 và Tuần Giáo năm 1983. Vùng Kon Plông ở Tây Nguyên có nhiều trận nhỏ từ năm 2021. Động đất lớn ở nước láng giềng cũng có thể làm rung nhà cao tầng ở Việt Nam.

Dư chấn là gì?

Dư chấn là những đợt rung nhỏ hơn xảy ra sau trận động đất chính, có thể sau vài phút hoặc vài ngày, khi vỏ Trái Đất ổn định lại. Gặp dư chấn thì làm lại đúng các động tác núp, che, bám.

Có nên đứng ở khung cửa khi động đất không?

Không. Đó là lời khuyên cũ. Ở nhà hiện đại, khung cửa không chắc hơn chỗ khác và cánh cửa có thể va vào người. Núp dưới gầm bàn chắc hoặc sát bức tường trong, xa kính, là cách được khuyến nghị hiện nay.